Explosieve groei aantal airco’s in Nederland: een gezond en duurzaam wapen tegen de hitte?
Inmiddels staan er ruim 1,7 miljoen airco’s in woningen, terwijl dat er tien jaar geleden nog geen 63 duizend waren. Wat betekent die ontwikkeling voor de gezondheid en duurzaamheid?
Wat kunnen airco’s betekenen voor de (volks)gezondheid?
Airco’s kunnen het aantal hittedoden zeker drukken, stelt emeritus hoogleraar thermofysiologie Hein Daanen (Vrije Universiteit Amsterdam). ‘Normaal gesproken kan je lichaam warmte op twee manieren aan de lucht kwijt: direct via de huid en door zweet te verdampen. Is de omgevingstemperatuur en de luchtvochtigheid hoger, dan gaat dat lastiger.’
Om lichaamswarmte te lozen, pompt het hart- en vaatstelsel meer bloed richting de huid, legt Daanen uit. Bij hoge buitentemperaturen draait de hitteregulatie met name bij ouderen overuren, soms met dodelijke gevolgen. ‘Airconditioning biedt soelaas door een ruimte kouder én droger te maken, waardoor warmteafgifte via de huid soepeler verloopt en zweet makkelijker verdampt.’
Een moderne, door een professional geïnstalleerde airco doet dat behoorlijk efficiënt, stelt Lisanne Havinga, als universitair docent aan de TU Eindhoven gespecialiseerd in het verduurzamen van huizen. ‘Met één kilowattuur aan stroom kan een gedegen airco tot wel 6 à 9 kilowattuur aan warmte onttrekken.’
Die verlichting is welkom, want extreme hitte trekt een zware wissel op de volksgezondheid. Zo eiste de hete zomer van 2022 ruim 61.000 Europese levens, rekenden wetenschappers voor in tijdschrift Nature Medicine. Klimaatverandering zal de problemen verergeren, is de verwachting.
Exacte hittesterftecijfers zijn voor Nederland niet voorhanden. Wel schrijft het RIVM sommige uitschieters in de oversterftecijfers deels toe aan hitte, zoals in juni 2023, toen 876 meer Nederlanders dan normaal overleden.
Belangrijke nuance: het aantal Nederlandse doden op hete dagen was vorig decennium lager dan in de tien jaar ervoor, waarschijnlijk door verbeterd bewustzijn.
Zijn airco’s een duurzaam wapen tegen de hitte?
Kort gezegd: nee. Aan airconditioning kleeft een waslijst aan klimaat- en milieunadelen. Vooral de mobiele airco, die warme lucht via een uit het raam bungelende buis naar buiten begeleidt, verslindt veel energie. ‘Zelfs 20 keer meer dan een ventilator’, aldus Simone Tresoor, expert duurzame woningen bij kenniscentrum Milieu Centraal. Havinga: ‘En het koelt ook nog eens voor geen meter, omdat zo’n ding onderdruk in het huis creëert, en daardoor nieuwe warme lucht via kieren en gaten naar binnen wordt gezogen.’
Maar ook de zogeheten splitairco, de klassieke variant met binnen- en buitenunit, is een stroomslurper. Het precieze verbruik varieert, maar ligt volgens Milieu Centraal gemiddeld rond de 0,7 kWh per uur per kamer. Derhalve vergt drie uurtjes koelen, met stroom van het elektriciteitsnet gemiddeld 0,6 kilogram CO2 aan uitstoot.Denk: 12 minuten warm douchen.
In werkelijkheid zal dat getal hoger uitvallen, denkt Tresoor. ‘Mensen koelen vaak ’s avonds en’s nachts, wanneer er geen zonnestroom is, en er dus meer fossiele brandstoffen nodig zijn.’
Zo is ook het stroomnet de dupe van ’s lands groeiende aircostapel, blijkt uit nog ongepubliceerd rapport waaraan Havinga meeschreef. ‘Op hete zomeravonden, zoals in de afgelopen dagen, is het effect van airco’s op het stroomnet al erg duidelijk te zien. Het zou me niet verbazen als die zomerse piekbelasting al snel het niveau van de koudste avonden van het jaar evenaart.’
Dan de koudemiddelen die in de apparaten zitten. Dat zijn vaak fluorkoolwaterstoffen, broeikasgassen die doorgaans vele malen potenter zijn dan CO2, zegt Havinga. ‘Lekken die weg tijdens het productieproces, de installatie of het gebruik, of belanden ze uiteindelijk op de vuilstort, dan kan dat erg schadelijk zijn voor klimaat én milieu.’
Nog een euvel van loeiende airco’s: ze verplaatsen warmte van binnen naar buiten. Resultaat: de woonkamer is op een warme zomerdag aangenaam koel, de hitte buiten wordt nóg ondraaglijker. ‘Het is een perverse cyclus’, zei bouwfysicus Roel Loonen (TU Eindhoven) daar in 2025 over tegen de Volkskrant. ‘Het wordt warmer, de airco moet harder z’n best doen – en daardoor wordt het warmer.’
Die lezing noemt Havinga ‘logisch’, maar de precieze hoogte van dat effect is nog onduidelijk.
Hoe moeten we dán onze huizen koelen?
Ten eerste ligt daar een taak voor de overheid om de gebouwde omgeving ‘op grote schaal te vergroenen’, benadrukt Havinga. Nu vieren materialen die als hittespons fungeren, zoals asfalt, steen en beton, nog altijd hoogtij.
Voor burgers is het belangrijkste devies om de hitte zoveel mogelijk buiten de deur te houden, en daarna pas te koelen, stelt zowel Tresoor als Havinga. Met simpele, goedkope maatregelen is al veel winst te behalen.
Tresoor: ‘Hang schaduwdoeken voor je raam. Een oude dekbedovertrek kan al voldoen. Of zet er een parasol tegen aan.’ Zonwering aan de buitenkant van een huis is volgens de Milieu Centraal-voorlichter ‘ongeveer 70 procent efficiënter dan de gordijnen dicht doen.’
Houd overdag alle deuren en ramen gesloten, en begin pas met doorluchten als het buiten kouder is dan binnen, tipt Havinga. ‘Zet op alle verdiepingen zoveel mogelijk ramen en deuren open, zodat de warme lucht via boven kan ontsnappen.’ En richt een ventilator naar het open zolderraam toe, op zo’n twee meter afstand. ‘Zo krijgt de luchtcirculatie een extra zetje.’
Ook kan professionele zonwering uitkomst bieden, net als groen rondom je huis. Tresoor: ‘Zet een boom voor je raam, of zorg voor planten op de gevels.’
Is actieve koeling toch nog nodig, dan bestaan er voor de airconditioning legio alternatieven – al zijn die soms wat aan de prijs. ‘Veel warmtepompen koelen ook, mits ze het juiste afgiftesysteem hebben’, zegt Havinga. Of schaf een balansventilatiesysteem met speciale koelingsuitbreiding aan. Een goedkoper alternatief is de ouderwetse ventilator.
Schaf je toch een airco aan? Stel hem in op 26 graden, adviseert thermofysioloog Daanen. ‘Het liefst in combinatie met een ventilator, die de warme luchtlaag van je huid afblaast.’
Tresoor raadt aan een energiezuinig exemplaar – lees: energielabel A++ – met propaan als koudemiddel te kiezen. ‘En stook je met gas, gebruik je airco dan in de winter om je huis te verwarmen. Dat bespaart uitstoot én geld.’