Dutilhhuis

Hij is de onbetwiste heerser van het Midden-Oosten. Hij plaatst de Amerikaanse vlag in Canada, Groenland, IJsland, Cuba, Midden-Amerika en de Caraïben. Hij bestuurt een ruimteschip dat de planeet bombardeert. Hij vernedert premier Mark Carney van Canada. Hij slaat Iran in tweeën met een hamer.

Donald Trumps talent als internettrol is berucht. De wereld heeft geleerd stil te blijven als hij gaat shitposten. Nu verwijdert de doorbraak van AI hem verder van de realiteit, zegt Sarah Matthews, oud-woordvoerder van Trumps Witte Huis: „Een 80-jarige president besteedt belachelijk veel tijd aan het consumeren en recyclen van AI-fanfictie die hem portretteert als de grootste, sterkste en belangrijkste persoon op aarde.” 

Zo postte hij zondag 6 september – Amerika had een lang weekend – in tien uur zestig berichten op zijn sociale medium. Matthews: „Alsof hij je live laat meekijken naar zijn hersenrot.” Een president die is verzwakt door de aanval op Iran maar zich met AI opwaardeert tot strijder, veroveraar en „de Beste President Aller Tijden”. 

AI in de politiek: het bestaat – maar het schuurt. Bijna alle politici zoeken via sociale media aandacht van kiezers. Authenticiteit is hun politieke kapitaal, AI het efficiëntste instrument om hun politiek op sociale media te plaatsen. Zo is AI tegelijk de snelste manier om kiezers te bereiken én de snelste manier om authenticiteit te verspelen.

De komiek Stephen Colbert muntte in 2005 het begrip truthiness. President George W. Bush bleef met teksten en beelden de indruk wekken dat zijn mislukkende oorlogen in Irak en Afghanistan voortvarend verliepen. Nu verandert Trump met AI zijn mislukkende oorlog in Iran in een klinkende overwinning. Het cliché wil dat de waarheid altijd het eerste slachtoffer van oorlog is. Bush deed nog zijn best de indruk te wekken dat zijn feiten correct waren. Bij Trump zijn er geen feiten meer. Er is alleen nog AI. Truthiness is een kwarteeuw later emptiness geworden.

Rob Jetten reageerde handig op het stuk waarmee de Volkskrant zijn AI-gebruik aan het licht bracht. Driekwart van de Nederlanders gebruikt soms AI, zei hij tegen RTL Nieuws, dus ik ook. Iedereen snapt dat een premier het druk heeft, het klonk alleszins redelijk. Maar dat Volkskrant-stuk bevatte ongemakkelijke passages. Zoals het veel genoemde voorbeeld van een AI-gegenereerde tekst over zijn bezoek aan Kamp Westerbork. „Sommige plekken maken je stil.” De gemiddelde zielloosheid van AI als blijk van medeleven. Oók truthiness die emptiness is geworden.

Politieke richtingloosheid die gezien de dalende leesvaardigheid grenst aan verblinding.

Veelzeggend stil

Het viel op hoe weinig politici meteen reageerden op Jettens AI-gebruik. Dat Wilders niet thuis gaf, was niet verrassend: hij handhaafde Maikel Boon in zijn fractie, die Frans Timmermans op AI-plaatjes afbeeldde als crimineel. Maar ook andere luidruchtige types voor wie een scheef verkeersbord genoeg is om D66 van landverraad te beschuldigen, bleven dit keer veelzeggend stil.

Genoeg reden voor politici om hardop na te denken over normen of protocollen voor hun AI-gebruik. Vermelding van AI-gebruik kan al genoeg zijn. Zo’n gesprek bleef uit nadat die PVV’er inzake Timmermans tegen de lamp was gelopen. Dat dreigt opnieuw nu de premier gevoelens met AI-hulp onder woorden brengt. Blijvende richtingloosheid schaadt uiteindelijk het vertrouwen in álle politici.

Dat Jettens partij gretig gebruikmaakt van AI past in een traditie. D66 is altijd erg mediahandig geweest. In De onweerstaanbare opkomst van Jan Terlouw (1982) beschreef HP-reporter Paul van Engen al dat Terlouws woordvoerder hem liever door Margriet liet interviewen dan door Vrij Nederland of Elsevier, die destijds hoge oplages hadden.

En toen Terlouw bezorgd was over een schaap dat in een sloot langs de snelweg was beland, belde zijn woordvoerder dit nieuws eerst door naar het ANP en de NOS voordat hij hulp voor het schaap organiseerde.

Onder Alexander Pechtold, de ontdekker van Jetten, blonk D66 uit in politieke marketing. Kamerleden leerden op de cursus dat ze in interviews elke kans moesten aangrijpen onderwijs te noemen. Message control. Zo ging D66 als onderwijspartij in hoofden van kiezers zitten. Lange gesprekken met verslaggevers waren ongewenst. Die moesten ze gewoon een quootje van een paar zinnen geven.

Kort na zijn aantreden als partijleider, in 2018, ging Jetten precies om die reden in de fout. Ongeacht de vragen van RTL Nieuws reageerde Jetten minutenlang met steeds hetzelfde antwoord. Hij gaf RTL gewoon zo’n quootje van een paar zinnen. Hij was er niet op berekend dat RTL het hele gesprek online zou zetten. Zo kwam Robot Jetten in de wereld.

Later sprak ik Bob de Ruiter, die zijn halve leven toespraken voor D66-leiders schreef. Nog in 2021 maakte hij op verzoek van de partij voor Sigrid Kaag een inclusieve H.J. Schoolezing, die daarna volledig werd verbouwd. Zijn eindoordeel: marketing heeft D66 overgenomen. „De partij als merk.”

Intussen tekent zich in dit land van onbegrensde digitale mogelijkheden al jaren een gevaarlijk groot vraagstuk af over de leesvaardigheid van jongeren. Uit OESO-onderzoek blijkt dat 39 procent van de Nederlandse vijftienjarigen onvoldoende kan lezen om goed te functioneren. Drie jaar geleden was dit 33 procent. Nederland is één van de slechtst presterende EU-landen.

Mogelijke oorzaken: verslavende sociale media, onderwijskwaliteit, kinderen die thuis geen Nederlands spreken, gebroken gezinnen. En van alle jongeren in EU-landen vinden die in Nederland wetenschappelijke inzichten het minst belangrijk. Tegelijk zijn ze het meest tevreden met hun leven. 

De bekroonde podcast van NRC-collega’s Marike Stellinga en Maarten Schinkel verkende eerder de gevolgen. Een absolute aanrader. Dit trekt een zware wissel op de toekomstige kwaliteit van Nederlandse werknemers. Dit is pure verarming.

De politiek presenteert al jaren plannen maar mist ook hier richting: waarom staat dit thema in beeldbepalende debatten niet op één? Prinsjesdag en de algemene beschouwingen komen eraan. Sinds 9/11 worden die debatten gedomineerd door migratie en integratie. Politieke richtingloosheid die gezien de dalende leesvaardigheid grenst aan verblinding.

In 2020 liet hij de veiligheidschef van Iran vermoorden. In 2026 sloot hij zich aan bij Netanyahu’s plan voor een aanval op Iran. Opnieuw kon Nederland geen richting bepalen. Jettens kabinet wilde in eerste instantie terughoudendheid van de VS en Israël, maar had daarna ineens ‘begrip’ voor de aanvallen.

En nu is de bizarre realiteit dat de Amerikaanse president in het AI-tijdperk het spoor ook volledig bijster kan raken. In reacties op Jettens AI-gebruik las ik dat zorgen over politiek gebruik van AI een „boomer-dingetje” zijn. Zit iets in. Nu hopen dat Trump er geen „dingetje” voor de hele wereld van maakt.

Het debat over demonstratierecht zweeg over burgerlijke ongehoorzaamheid, terwijl dat alles verheldert

Aan de wet hoeft dus niets te veranderen. De ministers beloofden de Kamer iets minder ontzag voor het demonstratierecht en fermer optreden tegen snelwegprotest. Waarmee na weken politieke en maatschappelijke ophef en vier uur debat de rij zich geruisloos sloot.

Niemand vroeg waarom er dan toch zoveel gedoe was (‘Een verbod op gezichtsbedekking!’) over een wet waar volgens deskundigen niets mis mee is. Ook niet als je demonstranten van een snelweg wilt vegen.

Behalve Prinsjesdag is vandaag de Dag van de Democratie, en daarmee die van de rechtsstaat, want zonder zijn skelet is de democratie een vormloos zakje snot, te kneden door wie het in handen krijgt. En het gedoe over demonstratierecht raakt de kern van die rechtsstaat. Niet eens zozeer omdat het een grondrecht betreft, maar omdat in de uitvoering ervan artikel 1 van de Grondwet wankelt.

In dat gesprek tussen de Kamercommissie en de ministers Van Weel en Heerma bleef burgerlijke ongehoorzaamheid buiten beeld. Terwijl juist die notie de zaak verheldert.

Demonstreren op de snelweg is verboden, tot zover is iedereen akkoord. Maar wat als een demonstrant burgerlijk ongehoorzaam is? Als hij het laatste wapen voert van de burger die in protest tegen de overheid alle andere middelen heeft uitgeput? De voorwaarden voor burgerlijke ongehoorzaamheid helpen onderscheid te maken tussen verschillende soorten demonstranten.

De zes belangrijkste: 1. De wet wordt overtreden met een beroep op een hoger moreel of publiek belang 2. Andere middelen zijn uitgeput 3. De overtreder werkt mee aan zijn arrestatie 4. Hij of zij accepteert het risico op vervolging 5. De rechten van anderen worden gerespecteerd. 6. De actie is geweldloos.

Door demonstraties langs de strenge criteria van rechtssocioloog Kees Schuyt te leggen, kun je gelijke gevallen gelijk behandelen, en verschillende gevallen anders. In plaats van elke actie op een snelweg gelijk te schakelen, kijk je naar de middelen en manieren van protest.

Het antwoord op de vraag of de boerenprotesten een hoger moreel of publiek belang dienen, hangt af van wie hem beantwoordt. Onbetwistbaar is de schending van de laatste vier voorwaarden: de boeren laten zich niet arresteren, gebruiken geweld en schenden andermans veiligheid – dat leidde 14 augustus tot twee doden en zes gewonden. De conclusie: geen burgerlijke ongehoorzaamheid, maar strafbaar feit.

Analyseer je de klimaatdemonstraties met diezelfde criteria, dan krijg je een heel ander beeld. Redelijkerwijs kun je alle zes aanvinken. Waaruit de conclusie volgt dat hier wel sprake is van burgerlijke ongehoorzaamheid.

Minister Heerma roept op tot democratische waakzaamheid: ‘Saksen-Anhalt is een wake-upcall’