Koloniale roofkunst: Deze gestolen bronzen moddervis gaat terug naar Benin City, maar eerst krijgt hij een groots afscheid
In museum De Fundatie in Zwolle laten Nigeriaanse kunstenaars hun licht schijnen over een antieke plaquette van een moddervis. De vis werd eind 19de eeuw geroofd uit Benin City, komende zomer keert hij terug naar die stad. ‘De moddervis is symbolisch voor de flexibiliteit van het Edo-volk.’
Eerst ging het paleis van de koningin-moeder in de fik. Het vuur verspreidde zich razendsnel, grote delen van de Afrikaanse koningsstad werden verwoest. Wie niet kon wegkomen, wachtte een gewelddadige dood. Huizen werden geplunderd, heilige plaatsen vernield. De koning, telg uit een eeuwenoud vorstengeslacht, werd gedeporteerd. Ovonramwen Nogbaisi zou de rest van zijn leven doorbrengen in ballingschap.
Op 18 februari 1897 namen Britse troepen met bruut geweld Benin City in, de hoofdstad van het toen machtige Edo-volk in het huidige Nigeria. Een van de oudste, grootste en welvarendste rijken in Afrika werd weggevaagd – een complete beschaving. Duizenden beelden, maskers, plaquettes en andere objecten van ivoor, hout, messing en brons uit de koninklijke paleizen werden gestolen en verscheept naar Londen. Deze zogenoemde Benin Bronzen – een verzamelnaam, ze zijn niet allemaal van brons – eindigden als trofee op de schoorsteenmantel, als oorlogsbuit voor koningin Victoria en in de handel.
Komende zomer keert de moddervis terug naar huis, naar zijn roots. De Fundatie heeft een overeenkomst gesloten voor restitutie met de rechtmatige eigenaar, de huidige koning van het Edo-volk, de oba zoals diens officiële titel luidt.
Als je niet weet waar je vandaan komt, weet je ook niet in welke richting je voorwaarts moet. In mijn werk is er altijd een lijn tussen heden en verleden
de Nigeriaanse kunstenaar Osaru Obaseki
De vis krijgt een groots uitgeleide van tien Nigeriaanse kunstenaars die op verzoek van De Fundatie nieuw werk hebben gemaakt geïnspireerd door de gestolen bronzen. Vrijdag 20 februari opent de expositie Back to Benin, met de moddervis als veelbetekenend middelpunt.
‘Mijn culturele identiteit ligt in dat koninkrijk’, zegt de Nigeriaanse kunstenaar Osaru Obaseki over haar wandkleed. Restitutie van gestolen beelden, zegt ze, is daarom meer dan het rechtzetten van een historisch onrecht. ‘Als je niet weet waar je vandaan komt, weet je ook niet in welke richting je voorwaarts moet. In mijn werk is er altijd een lijn tussen heden en verleden.’
Moddervis als symbool van de oba
Traditioneel is de moddervis het symbool van de oba, een half goddelijk wezen in de Edo-kosmologie. Hij is de wereldse tegenhanger van oppergod Olokun, die waakt over water en rijkdom. Bij droogte begraaft de vis zich diep in de modder, tot het weer gaat regenen. Hij kan zowel het land als het water tot zijn territorium rekenen, het aardse en het spirituele. ‘De moddervis past zich aan de omstandigheden aan’, zegt Obaseki. ‘Hij is daarom ook symbolisch voor de flexibiliteit van het Edo-volk. Onze cultuur is springlevend, ondanks de poging in 1897 om die uit te wissen.’