Tijd voor een ander systeem: ‘Ook het kapitalisme is maar een verhaal, het zijn onze verzinsels’, stelt Triodos-econoom Hans Stegeman
Leren schoenen kun je onderhouden, je kunt er een nieuwe zool onder zetten, en ze gaan jarenlang mee. Sneakers betekenen gemak en comfort, maar ook wegwerpproducten van ‘eva-foam, polyurethaan, synthetisch rubber, meerdere lijmsoorten – materialen die 20 tot 35 kilo CO2-equivalent per paar produceren en bijna onmogelijk te recyclen zijn’, schrijft Stegeman in zijn boek Dit is geen crisis. 24 miljard paar sneakers per jaar produceert de schoenenindustrie, goed voor 1,5 procent van de mondiale CO2-uitstoot.
Het afscheid van de zwarte leren schoen is derhalve, ‘achteruitgang die zich voordoet als vooruitgang’. Het mag eruitzien als culturele verbetering, ‘het is vooral een verdienmodel’.
Stegeman is ruim vier jaar de hoofdeconoom van Triodos Bank, de duurzaamste onder de banken, maar beleeft nu zijn ‘coming-out’ als ideoloog. In zijn boek verklaart hij het kapitalisme als ten dode opgeschreven.
Stegeman werkte achttien jaar als econoom bij het Centraal Planbureau (CPB) en de Rabobank. Hij verklaarde de economie en haar groei door ‘met modellen te prutsen’ en stelde daar steeds meer vraagtekens bij. ‘Dan denk je wel ongeveer te weten hoe de natuur werkt, maar blijk je over de ondergrond van die hele economie, dus de natuur, nog nooit te hebben nagedacht.’
#
Dit is een gevaarlijk moment, schrijft u. Het oude systeem stort in, zonder dat er een opvolger klaarstaat.
‘Bij instortende beschavingen zie je altijd dat er glasheldere belangen zijn om alles te houden zoals het was. Telkens weer vertellen de belanghebbenden het verhaal als een gedepolitiseerde wetmatigheid: we hebben groei nodig en dat is in het belang van iedereen. Dat klopt niet. Het is in het belang van de allerrijksten. Een gezonde leefomgeving, dat is in het belang van iedereen.
‘Die agenda van behoud is gevaarlijk omdat teleurstelling ingebakken zit. De politiek kan de belofte van verbetering niet waarmaken. Populistische partijen komen op als bewijs van die teleurstelling en uit een nostalgisch verlangen naar vroeger.’
Economen die vasthouden aan het kapitalisme als een wetmatigheid, aan de noodzaak van groei en aan de superioriteit van de markt als objectieve waarheden, zijn daarom volgens Stegeman medeschuldig aan de verdeelde en ontevreden samenlevingen van nu.
Het zijn ‘de priesters van de moderne tijd’, schrijft hij. ‘In plaats van de wil van God verkondigen ze de wetten van de markt. En net zoals in de Middeleeuwen mag je niet twijfelen aan hun interpretaties, want dan begrijp je de heilige teksten gewoon niet.’
Een hard oordeel.
‘Het onderliggende paradigma is zo sterk dat daarover een discussie voeren bijna onmogelijk is. Uiteindelijk gaat mijn boek over wereldbeelden, en over een gebrek aan verbeelding. We kunnen een samenleving echt anders inrichten. Want ook het kapitalisme is maar een verhaal, het zijn onze verzinsels.
‘Een bank, het hele financiële systeem, geld, het enige wat eronder ligt, is vertrouwen. Alle regels die we hebben bedacht, zijn bedoeld om dat vertrouwen te stutten en om met elkaar iets af te spreken wat we op dat moment zinnig hebben gevonden.
‘Dus we kunnen ook iets nieuws verzinnen. Dat is toch fantastisch.’
Het zal bijzonder moeilijk zijn, erkent Stegeman, om mensen ervan te overtuigen dat een nieuw systeem mogelijk is. Al is het ook niet zo, benadrukt hij, dat hij uit is op ‘een communistische heilstaat’. ‘Ik pleit voor het rigoureus aanpassen van een aantal uitwassen van ons kapitalistische systeem.’
Ik pleit voor het rigoureus aanpassen van een aantal uitwassen van ons kapitalistische systeem
Niet langer moet groei centraal staan, een samenleving van ‘genoeg’ voldoet. Om dat te bereiken, moeten we radicaal anders gaan denken over eigendom, verdeling en zeggenschap, vindt Stegeman.
Uw verregaandste voorstel is dat er een maximumgrens moet komen aan hoe rijk iemand mag zijn.
‘Ja, grenzen stellen vinden mensen altijd vervelend. Maar het is niet raar om te accepteren dat er van alles maar een beperkte hoeveelheid is op deze aarde. Ik ga er ook van uit dat we nog langer in deze wereld willen leven. Dan kom je onherroepelijk uit op een verdelingsvraagstuk.
‘Kunnen we dan toestaan dat er mensen extreem rijk zijn? Mensen die ook nog eens heel veel grondstoffen benutten? Ik denk dat je aan de extreme uitwassen grenzen moet stellen.’
U stelt 10 miljoen euro aan maximumvermogen voor.
‘Uiteindelijk gaat het om een moreel debat. Of het nou 10- of 100 miljoen wordt, is voor mij niet het belangrijkste. Er heerst nu onverschilligheid. Als Elon Musk een vermogen heeft van 800 miljard dollar, dan is de gedachte dat hij het wel verdiend zal hebben, omdat de markt nou eenmaal zo werkt.
‘Het gaat er mij om dat we zeggen dat dit niet moet kunnen. Het maakt de democratie kapot en het maakt de wereld kapot. In Amerika werden 120 jaar geleden de oliebedrijven opgeknipt omdat ze te groot werden. Waarom doen we dat nu niet? […]
Hij wijst ook op het controversiële en oerconservatieve Project 2025 van de hand van getrouwen van Donald Trump. Ook die blauwdruk lag al klaar toen Trump voor de tweede keer president van de Verenigde Staten werd.
U presenteert uw boek als een soortgelijk plan, maar dan voor de progressieve beweging.
‘Het is nog geen tot in detail uitgeschreven plan, maar het zijn wel onderdelen en voorbeelden waaraan je kunt denken. We weten wel ongeveer wat we moeten doen, dus laten we maar eens een keer die weg op gaan.
‘Nou willen wij het systeem niet vanuit de macht veranderen, zoals Trump, wij willen de macht juist breken. We zullen dus een brede beweging achter ons moeten krijgen. En dan is de moeilijke vraag: hoe ga je een wereldbeeld veranderen? En dat is toch door stukje bij beetje te laten zien dat het anders kan. Dat het leuk is om met z’n allen een volkstuin te hebben. Dat tweedehandskleding ook een goed idee kan zijn.
En leren schoenen ook.
‘Ja, en leren schoenen.’