Evelyn Ankumah wil ondanks de sanctiedreiging ICC-rechter worden: ‘De mensheid heeft het hof nodig’
Wie rechter bij het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag wil worden, moet stevig in zijn schoenen staan. De VS kondigden vorige week sancties aan tegen het ICC, die over een halfjaar zouden moeten ingaan. De helft van de achttien huidige rechters werd al eerder door de Verenigde Staten op de sanctielijst geplaatst, met grote gevolgen voor hun persoonlijke leven. Zo kunnen ze niet meer met een bankpas betalen, online niets bestellen of boeken en geen gebruik meer maken van talloze apps.
Toch zijn er twaalf kandidaten voor een lichting van zes nieuwe rechters, die in december worden gekozen. Een van hen is mensenrechtenverdediger Evelyn Ankumah. Zij is geboren in Ghana en kwam in 1990 naar Nederland als onderzoeker aan de Universiteit Maastricht. Natuurlijk krijgt zij liever niet met sancties te maken, maar de baan, waar Ghana haar voor nomineerde, zou het risico voor haar waard zijn.
‘Het is van groot belang dat er een internationaal hof bestaat dat personen ter verantwoording kan roepen die ervan worden beschuldigd misdrijven te hebben gepleegd die de mensheid raken’
Mensenrechtenverdediger Evelyn Ankumah
“Het is van groot belang dat er een internationaal hof bestaat dat personen ter verantwoording kan roepen die ervan worden beschuldigd misdrijven te hebben gepleegd die de mensheid raken”, zegt Ankumah. “Mensenrechten, internationaal recht en strafrecht zijn mijn passie. Ik heb mijn professionele leven daaraan gewijd, en ben vanaf het begin betrokken geweest bij het ICC.”
Afrikaanse perspectieven
Tot nu toe deed Ankumah dat onder meer met Africa Legal Aid (Afla), een organisatie die vanuit Den Haag en Zuid-Afrika werkt aan de bevordering van mensenrechten en internationale gerechtigheid in Afrika. Ankumah is oprichter en uitvoerend directeur. In de jaren 90 begon zij met Afla zaken onder de aandacht te brengen van de Afrikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens en Volkeren.
Ook werkte Afla aan beginselen voor universele rechtsmacht. De aanleiding hiervoor was een arrestatiebevel dat Spanje in 1998 uitvaardigde voor de Chileense oud-dictator Augusto Pinochet, voor misdaden tegen Spaanse burgers in Chili. Dit bevel, waarna Pinochet in Londen werd gearresteerd, wordt beschouwd als een mijlpaal in het internationaal recht. “Wij wilden verkennen wat dit concept van universele rechtsmacht zou kunnen betekenen voor Afrika”, vertelt Ankumah, die met Afla stelt Afrikaanse perspectieven te willen inbrengen in discussies over internationaal recht.
Hoewel niet juridisch bindend, gelden deze beginselen als breed geaccepteerde richtlijnen, die bijvoorbeeld door rechters worden gebruikt en in hun uitspraken worden geciteerd. Onder anderen Navi Pillay, die dit jaar de Nobelprijs voor de Vrede won en destijds rechter en voorzitter bij het Rwandatribunaal was, droeg bij aan de beginselen.
‘Het ICC is er niet om in te grijpen in de soevereiniteit van staten – iets waar mensen zich zorgen over maken. Het bestaat om internationale verantwoording te waarborgen en ervoor te zorgen dat, zelfs als het nationale net uitvalt, het licht van de gerechtigheid niet dooft.’
Open blik
Met dat uitgangspunt speelde Ankumah met Afla een belangrijke rol bij de oprichting van de ICC Bar Association (ICCBA), de beroepsvereniging die zowel advocaten van slachtoffers als van de verdediging bij het ICC vertegenwoordigt.
“Ik zie het werk als rechter niet als iets dat wezenlijk verschilt van wat ik tot nu toe heb gedaan. Als rechter zou ik er ook op toezien dat iedereen krijgt waar hij recht op heeft. Ik zou de positie van slachtoffers niet uit het oog verliezen, maar iedereen moet krijgen wat hem toekomt: de slachtoffers, de aanklager en de verdediging.
“Een eerlijke rechtbank behandelt elke zaak met een open blik, biedt elke partij een reële mogelijkheid om gehoord te worden, beoordeelt bewijs objectief, beschermt de rechten van de verdachte en alle andere betrokken partijen, en past de wet consequent toe – zonder angst, vriendjespolitiek, voorkeur of vooroordeel.”
Het probleem van het ICC is dat het hof zelf misschien wel onpartijdig is, maar de lidstaten gedreven worden door politiek en vooroordelen. Vooral in het mondiale zuiden klinkt de kritiek dat sommige westerse lidstaten hypocriet handelen wat betreft de arrestatiebevelen tegen Israëlische leiders – waarbij de verplichting om hen te arresteren als een punt van discussie wordt beschouwd. Ankumah wil liever niet op deze kwesties ingaan: “Daar kan ik geen uitspraken over doen. Laten we het hebben over wat het ICC kan laten floreren.”
‘Onpartijdigheid staat centraal in mijn aanpak; ik ben ervan overtuigd dat gerechtigheid ook voor de verdachte eerlijk moet zijn, zonder daarbij ooit de belangen van de slachtoffers uit het oog te verliezen.’
Ankumah gelooft sterk in het belang en de kracht van het ICC, zoveel wordt duidelijk. “Dit is niet de eerste keer dat er uitdagingen zijn. Het ICC beschikt over een sterke institutionele structuur en heeft historisch gezien bewezen stormen te kunnen doorstaan. Intern moet het hof zich richten op het leveren van zorgvuldige, eerlijke en voortvarende rechtspraak. Extern moet het hof actief misvattingen wegnemen. Bijvoorbeeld door de wereld eraan te herinneren dat het ICC niet opereert om nationale rechtssystemen te vervangen, maar om ze aan te vullen. Door voortdurend juridische nauwkeurigheid te laten zien en de grondbeginselen te verduidelijken, zal het hof niet alleen standhouden, maar ook floreren.”