Dutilhhuis

Opnieuw gaat Hans Spekman voorop in de arbeidersstrijd, nu als voorzitter van FNV: ‘Eerst bezuinigingen van tafel’

Komende week voeren de vakbonden actie tegen de bezuinigingen op de sociale zekerheid. Maar is die actie wel nodig nu het kabinet alle voornemens wil herzien of zelfs helemaal afblaast? ‘Ja’, zegt de kersverse FNV-voorzitter Hans Spekman (1966).

Hij was zelf vijf jaar lang wethouder, zes jaar lang Kamerlid en vervolgens vijf jaar lang voorzitter van de PvdA tot hij zich na de verkiezingsnederlaag in 2017 (de sociaaldemocraten verloren 29 zetels) terugtrok uit de politiek. Komende week zal Spekman, na tien jaar in de relatieve luwte als directeur van het Jeugdeducatiefonds, weer volop in de schijnwerpers staan. Als gezicht van ’s lands grootste vakbond gaat hij voorop in de ‘zichtbaarheidsacties’ tegen het kabinet-Jetten – met op woensdagochtend een landelijke ov-staking.

Aanleiding zijn de bezuinigingen die het kabinet wil doorvoeren op de sociale zekerheid om 6,5 miljard euro vrij te maken voor Defensie. Daartoe stond in het regeerakkoord dat de AOW-leeftijd sneller zou meestijgen met de levensverwachting, dat de duur en opbouw van de werkloosheidsuitkering (WW) zou worden gehalveerd en dat de maximale hoogte van de arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) met 20 procent moest worden verlaagd.

Maar die plannen zijn inmiddels, onder druk van de bonden, terug naar de tekentafel verwezen. Minister Hans Vijlbrief van Sociale Zaken (D66) heeft zijn knopen geteld: werknemers én werkgevers zijn ertegen en in de Tweede Kamer staat de minderheidscoalitie alleen. De versnelde stijging van de AOW-leeftijd is geheel van tafel en over alternatieven voor de bezuinigingen op de WIA en WW valt te praten, heeft Vijlbrief laten weten. Hij heeft de bonden en werkgevers nu opgeroepen om met voorstellen te komen voor ‘een nieuw sociaal akkoord’.

Zijn die acties volgende week niet een beetje gek nu al die plannen zijn geschrapt? Wat staat er nog op het spel?

‘Voor mij staat iets op het spel wat ik al als jochie zittend aan deze tafel met de paplepel ingegoten heb gekregen: het belang van de verzorgingsstaat. Zodat je, als je door pech of wat voor omstandigheden dan ook de pisang bent, niet direct door de bodem zakt. De afbraak daarvan is wat er nu gebeurt.’

Gedurende het gesprek zal Spekman strooien met gedetailleerde praktijkvoorbeelden van mensen die ‘de pisang zijn’. Van zijn arbeidsongeschikt geraakte vriend, een zzp’er uit de bouw die leukemie kreeg en noodgedwongen midden in de financiële crisis zijn huis in Leidsche Rijn moest verkopen tot verpleegkundige Geertje de Baat uit Hoeksche Waard die ‘nu helemaal vastloopt in haar behoefte goede zorg te bieden aan mensen’.

‘Ik dacht dat we dat tijdperk achter ons hadden gelaten’, zegt de zestiger. ‘Van dat hyperliberale denken dat mensen vooral beter hun best gaan doen als ze maar geen recht hebben op een vangnet. Maar dat tijdperk is weer keihard terug – VVD’er Ingrid Michon-Derkzen zei het onlangs in een debat met de Kamer – en dát wil ik verslaan.’

Op de website van de FNV staat dat de acties gaan over wat het kabinet met de WW en WIA van plan is. Maar eigenlijk gaan ze dus over het feit dat het kabinet überhaupt het lef heeft om bezuinigingen op de sociale zekerheid voor te stellen?

‘Wij willen natuurlijk voorlichten wat de maatregelen zouden betekenen. Veel mensen weten dat niet. Want veel mensen die nog gezond zijn of een baan hebben denken: het zal mijn tijd wel duren, ik heb het prima.’

Is dat geen bangmakerij als die plannen al van tafel zijn?

‘Nee, ze zijn niet van tafel. Het kabinet heeft over de verhoging van de AOW-leeftijd gezegd: we gaan daar geen wet van maken, maar die bezuiniging ronkt nog steeds op de begroting. En minister van Financiën Eelco Heine zegt ook: die 6,5 miljard euro moet uit de begroting van Sociale Zaken komen. Dan zijn er niet zo heel veel keuzes. Of je moet de bijstand verlagen, de AOW fiscaliseren of bezuinigen op de kinderopvang.

‘En ik vind het ook zo vals dat het kabinet stelt dat er een groot probleem is bij de WW en de WIA. Dat is niet zo. Slechts 2,1 procent van het bruto binnenlands product geven we op dit moment uit aan de arbeidsongeschiktheid, wat een laagterecord is. Dus daar stel ik me tegen teweer. Want dat is stemmingmakerij, onder het mom van ‘we moeten toch een argumentatie vinden om de sociale zekerheid af te breken’.’

De situatie moet u bekend voorkomen. Toen u voorzitter was van de PvdA was er ook geld nodig, destijds vanwege de financiële crisis. U bent toen meegegaan met het verkorten van de werkloosheidsuitkering van 38 naar 24 maanden, en ook de AOW-leeftijd werd versneld verhoogd.

‘Niemand kan mij verbieden dat ik enig lerend vermogen toon. Ik had toen twijfels over die bezuiniging op de WW, maar die waren niet zo sterk als ze ondertussen zijn. De laatste jaren bij het Jeugdeducatiefonds ben ik nog scherper gaan zien dat sociale zekerheid er niet alleen is voor de mensen die er al gebruik van maken. Het is een heel belangrijke zekerheid voor mensen die vrezen dat ze het ooit nodig gaan hebben.

‘Daarbij is de situatie in Europa nu heel anders. Tijdens de financiële crisis vonden we dat Zuid-Europese landen hun begroting op orde moesten brengen en dus dat we zelf roomser dan de paus moesten zijn. Maar nu zijn er heel veel landen die extra defensie-uitgaven buiten het begrotingskader hebben gezet. Dat mag van Europa en daar zijn wij ook voor.

‘Maar wat is hier tijdens de formatie gebeurd? D66 en CDA waren eerst aan het vrijen, toen kwam de VVD erbij en veranderde de vrijage. Die eiste dat alles binnen de begrotingsregels van Europa zou blijven, de hypotheekrenteaftrek mocht niet worden afgebouwd en er mocht niet worden samengewerkt met Pro. Zo hebben ze alles klemgezet.’

Maar als je de defensie-uitgaven niet inbegroot, betekent dat een rekening voor de volgende generaties. Dat is toch ook niet heel solidair.

‘Dat doen heel veel landen. En laten we wel wezen: het verder afbreken van de sociale zekerheid is pas onsolidair voor de volgende generaties.’

De minister zou graag zien dat u samen met werkgevers en het kabinet een nieuw sociaal akkoord sluit. Heeft u eigenlijk een gedeelde probleemstelling over wat zo’n akkoord moet oplossen?

‘We zijn het eens dat er verbeteringen nodig zijn bij de WIA. Er is een tekort aan keuringsartsen. En mensen die erin zitten, worden onvoldoende geholpen om eruit te komen. Maar dat betekent wat ons betreft eerder dat er geld bij moet dan dat er moet worden bezuinigd; dat is ook een aanbeveling geweest van de Sociaal-Economische Raad. Ook daar heb ik in het verleden een harde les geleerd met de jeugdzorg onder Rutte II, waarbij we tegelijkertijd bezuinigden en hervormden. Daar komen ongelukken van.

‘Een gedeelde probleemstelling met de werkgevers is ook dat we vinden dat onze economie sterk moet zijn, ook overmorgen. Het gaat om het verdienvermogen van Nederland. Het kabinet schaart daar iets onder wat oneigenlijk is: het wil het versterken door de kosten van de sociale zekerheid omlaag te brengen en zo de rechten van werkenden kleiner te maken. Dat is de enige knop die ze lijken te snappen.’

Bij werkgeverskoepel VNO-NCW is ook net een nieuwe voorzitter aangetreden, projectontwikkelaar Coen van Oostrom. U heeft samen een biertje gedronken. Bent u nog met hem in gesprek over dat verdienvermogen van de toekomst?

‘Zeker. Ik heb hetzelfde romantische idee als wat ik ooit als wethouder in Utrecht had toen ik samenwerkte met Jan van Zanen, ook van de VVD overigens, die voor het economisch profiel van de stad moest zorgen. Als een bedrijf zich vestigde in Papendorp, ging bij mij de vlag uit. Want ik wist: dat bedrijf levert onroerendezaakbelasting op en dan heb ik weer geld om de daklozen een extra voorziening te geven.

‘We zijn het er dus over eens dat de Nederlandse economie sterk moet blijven, ook om de verzorgingsstaat te behouden. Die economie verandert door nieuwe technieken; sommige banen vallen weg, er komen nieuwe bij. Dat is altijd zo gegaan en daar zijn wij niet tegen. Maar daar horen ook steeds goede afspraken bij over werknemersrechten, want met elke nieuwe techniek komtde ‘zeggenschap over het eigen werk’ opnieuw onder druk te staan.

‘De vraag hoe je aan de ene kant nieuwe technieken toelaat, maar wel zeggenschap en autonomie houdt voor professionals, dat is een belangrijk onderwerp.’

Zijn dit dan geen onderwerpen waarover u met het kabinet een sociaal akkoord zou kunnen sluiten?

‘Niet zolang die bezuiniging van 6,5 miljard euro op de begroting staat.’

CNV-voorzitter Hans van den Heuvel legt zich niet neer bij een sobere sociale zekerheid: ‘Wij zien een andere samenleving voor ons dan dit kabinet’

Er is weinig dat ze bij vakbond CNV erger vinden dan een verbroken belofte, en dat weet het kabinet nu ook. De nieuwe CNV-voorzitter Hans van den Heuvel licht toe waarom de vakbond komende week landelijk gaat staken. ‘Ik zie stakingen echt als uiterste redmiddel.’

6,5 miljard euro bezuinigingen

Toch zit Van den Heuvel sinds april op de stoel van voorganger Fortuin, en tijd om zich rustig in te werken is er niet. Al bij Van den Heuvels aantreden liggen vakbonden CNV, FNV en VCP overhoop met het kabinet vanwege 6,5 miljard euro aan bezuinigingen op de sociale zekerheid en de AOW.

Zo moeten de uitkeringen voor werkloosheid (WW) en arbeidsongeschiktheid (Wia) volgens het kabinet soberder worden. En in het regeerakkoord staat dat de AOW sneller gaat meestijgen met de levensverwachting van mensen.

Vooral dat laatste kwam hard aan. Juist over die pensioenleeftijd hebben vakbonden harde afspraken gemaakt met de overheid en werkgevers, in het zwaarbevochten pensioenakkoord uit 2019.

En nu zou het kabinet die afspraken zomaar opzeggen? Zonder dat vooraf even te overleggen of zelfs maar te melden? Komende week organiseren de bonden demonstraties in het hele land, en leggen zij op woensdagochtend zelfs het openbaar vervoer plat.

Inmiddels heeft het kabinet die AOW-maatregel van tafel gehaald en belooft het opnieuw te kijken naar de WW en Wia. Wat moet het kabinet dán aanbieden voor jullie stoppen met staken en weer aan tafel komen?

“Wij hebben dit voorjaar een ultimatum gesteld aan het kabinet. Dat is niet zomaar iets dat je in het wilde weg roept, maar een formeel proces met een protocol. Iets waar je, als het moet, ook consequenties aan verbindt. En inderdaad, op de AOW is uiteindelijk bewogen. Maar op sociale zekerheid kon het kabinet niet aan onze eisen voldoen.”

Eind mei kwamen de sociale partners naar een overleg in het Haagse Catshuis om erover door te praten met ministers Hans Vijlbrief (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en Thierry Aartsen (Werk en Participatie). Die wilden de vakbonden in alle toonaarden duidelijk maken dat er ruimte was voor een oplossing, maar echt concreet werd dat volgens Van den Heuvel niet.

Waar zit die ruimte dan, vroegen de bonden. En waar was de minister van Financiën eigenlijk in dit gesprek? “Daarop kwam geen helder antwoord”, zegt Van den Heuvel.

Het wrange gevoel neemt toe als Van den Heuvel een dag na het Catshuisoverleg de tv aanzet. In een talkshow zegt minister Eelco Heinen (Financiën), die niet bij het Catshuisgesprek was, dat er linksom of rechtsom toch bezuinigd moet worden. VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans voegt er die zondag aan toe dat het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de meest logische plek is om het geld te vinden.

‘Wij willen geen ingrepen waarmee je de meest kwetsbare mensen raakt’

Hans van den Heuvel

Van den Heuvel: “Dat betekent dat zelfs als we de bezuinigingen op de WW en Wia van tafel krijgen, ze misschien gaan snijden in armoedebeleid of de bijstand. Dan worden we niet door de kat gekrabd, maar door de hond gebeten. En ben ik weer terug bij af.”

Bezuinigen op sociale zekerheid is niet alleen een begrotingskwestie, maar misschien ook iets ideologisch. Een politieke realiteit waar veel kiezers kennelijk voor hebben gestemd. Moeten vakbonden dat niet gewoon slikken?

“Natuurlijk stemmen we in dit land. Maar dit is een minderheidskabinet waar de meerderheid dus helemaal niet per se voor is. En al zou een meerderheid wel voor een sobere sociale zekerheid zijn? Dan nog heb je in een democratie het recht om te demonstreren en zelfs om te staken.

“Wij zien een andere samenleving voor ons dan dit kabinet. Eén die niet zo koud en individualistisch is. Daar horen geen ingrepen bij waarmee je de meest kwetsbare mensen raakt.”

Wat maakte eigenlijk dat u inging op de uitnodiging van uw voorganger Piet Fortuin, en overstapte van LTO naar CNV?

“Bij beide organisaties is zingeving belangrijk en draait het om meer dan alleen geld en economische belangen. Bij CNV is dat zichtbaar in de C van Christelijk. Maar ook LTO is in de jaren negentig onder meer ontstaan uit katholieke en protestantse stromingen. Dat merk je er nog steeds sterk en het past bij mij, met mijn achtergrond als theoloog.

“LTO en CNV bevinden zich in de polder ook allebei rond het politieke centrum. Meer naar het midden. Terwijl werkgeversorganisatie VNO-NCW zich meer uitspreekt voor het grootbedrijf, en FNV zich dan weer duidelijk positioneert als uitgesproken linkse vakbond. CNV zal zichzelf nooit als links omschrijven.

“Je ziet dat ook terug in onze stijl. CNV is van nature eerder geneigd om met de andere partij om de tafel te zitten, compromissen te zoeken. Ik zie stakingen persoonlijk ook echt als uiterste redmiddel.”

Kunt u wel vakbondsleider zijn met zo’n instelling?

“Ik heb thuis een heel dik boek, een soort baksteen, over de geschiedenis van CNV. In de beginjaren daarvan wordt er oeverloos gediscussieerd over de vraag: mogen wij eigenlijk staken? Er was een flank die zei van niet. Dat zou te ontwrichtend zijn, en ingaan tegen de stabiliteit van de maatschappij.

“De andere flank vond het wél kunnen. Als een vakbond bij voorbaat zijn machtigste middel uitsluit, kun je er net zo goed mee ophouden, vonden zij. Die tweede stroming won de discussie. Toch zie je geluiden van beide kanten nog steeds terug: staken kan, maar het is niet onze inzet.”

De acties van komende week laten dus zien hoe kwaad ze bij CNV zijn, zegt hij. Vooral vanwege de gebroken belofte uit het pensioenakkoord.

Het hele gesprek sprak Van den Heuvel opgewekt en op snelle toon, maar hier begint hij ineens langzamer en intenser te spreken. “

Zo’n gemaakte afspraak eenzijdig verbreken? Dan merk je hier in huis dat je mensen moeilijk bozer krijgt dan met zoiets.”

Waarom personeel van de Gall & Gall, Etos en Kruidvat dit weekend staakt

Winkelpersoneel van Gall & Gall, Etos en Kruidvat protesteert dit weekend tegen de voorgenomen halvering van hun zondagstoeslag. Hebben ze een punt?

Er is veel over vakbonden te zeggen, maar ze kunnen hun boodschappen goed verkopen. De staking dit weekend bij onder meer drankenketen Gall & Gall kondigt FNV als volgt aan: ‘Wie dit weekend wil borrelen, barbecueën of Oranje wil aanmoedigen, kan maar beter op tijd de drank inslaan. Best kans namelijk dat de Gall & Gall op de hoek dicht is.’

FNV verwacht, net als eerder in mei, dat tientallen winkels van de slijterijketen dit weekend gesloten blijven omdat het personeel een betere cao wil. Zij krijgen zaterdag en zondag bijval van winkelmedewerkers die in dienst zijn bij Etos en Kruidvat. Een deel van hen voert op zondag (Vaderdag) actie bij het hoofdkantoor van Ahold Delhaize in Zaandam, het moederbedrijf van Etos en Gall & Gall.

De stakers komen volgens FNV met familie en hebben ook de Ahold-top uitgenodigd. De winkelmedewerkers zijn vooral boos over het voornemen van de winkelketens om de zondagstoeslag te halveren. Die is nu 100 procent en zou dan naar 50 procent extra gaan.

De directies die dit bedenken zijn op zondag ook vrij

FNV-bestuurder Linda Vermeulen

Geen bijzondere activiteit meer

Of de zondag vandaag de dag net zo bijzonder is als de vakbond vindt, is maar net hoe je ernaar kijkt, stelt Henk Hofstede, sectorbankier retail bij ABN Amro. “De openstelling op zondag is voor veel retailers al standaard geworden, mede afhankelijk van de formule, regio en locatie”, zegt hij.

Maar voor de mensen die in die winkels werken, is de zondag nog altijd een bijzondere dag, stelt FNV-bestuurder Linda Vermeulen. “Als je kijkt naar Duitsland of België, dan gaan wij in Nederland veel verder in het openstellen van winkels op zondag. Het is toch ook niet voor niets dat we elkaar op vrijdag vragen of we dit weekend nog iets leuks gaan doen? En als je kind een wedstrijd speelt, dan wil je daar als ouder toch bij zijn? Zondag is wél een bijzondere dag.”

FNV merkt dat winkelketens lobbyen

Supermarkten halveerden de zondagstoeslag al eerder van 100 procent extra salaris naar 50 procent extra. Volgens de vakbondsbestuurder is er een lobby gaande om ‘van de zondag een maandag te maken’. Vermeulen: “De directies die dit bedenken zijn op zondag ook vrij.” FNV denkt dat grootwinkelbedrijven als Ahold Delhaize en het Hongkongse Kruidvat-moederbedrijf A.S. Watson zichzelf ook in de vingers snijden door hun personeel op zondag minder extra te betalen. Winkels krijgen hun roosters al moeilijk rond, zo redeneert de vakbond. Dat wordt nog lastiger als de zondagen minder aantrekkelijk worden om te werken.