Waarom belasten we arbeid zwaarder dan kapitaal? Economen vinden het niet meer in balans
Verdien je geld met werk, dan betaal je daar meer belasting over dan over dezelfde inkomsten uit sparen, beleggen of ander vermogen. Economen vinden dat niet meer in balans.
Word je in Nederland rijk door veel te werken? Of moet je vooral rijk zíjn om rijker te worden? Dat tweede, klagen linkse partijen al jaren. En niet alleen zij.
Nederlanders betalen relatief veel belasting over inkomen uit werk, vinden ook de meeste economen, planbureaus en topambtenaren. In elk geval meer dan over inkomsten uit beleggen, sparen of ander vermogen.
Hoe is dat zo gegroeid? En kan het ook anders? Die vragen liggen weer op tafel in Den Haag. Het kabinet heeft geld nodig: voor defensie, kinderopvang, onderwijs. En waar rechtse partijen dat geld het liefst vrijspelen door te bezuinigen, ziet links meer in extra belasting op vermogen.
Van Westminster tot Reddit
Economen waren lange tijd helemaal geen fan van het belasten van inkomen uit vermogen. Een belangrijk moment in het denken hierover gaat helemaal terug naar de zomer van 1861, toen de wereldberoemde politiek filosoof John Stuart Mill naar het massieve Palace of Westminster aan de Londense Thames werd geroepen.
Voor een parlementaire commissie gebruikte hij dezelfde argumenten tegen kapitaalbelasting die boze gebruikers op het sociale medium Reddit ook nu nog gebruiken. Mill zag vermogen als iets dat was opgespaard door ervoor te werken. Over dat inkomen uit werk is al loonbelasting betaald.
Waarom dan nog een tweede keer als het op een bankrekening belandt of in aandelen zit?
Vluchtig kapitaal, werknemer gevangen
Langzaam kwam daar een tweede argument bij: kapitaal werd vluchtig. Door globalisering en later het internet is het relatief makkelijk om je geld in een ander land te parkeren zodra de overheid de belasting op dat vermogen dreigt te verhogen.
Resultaat is dat overheden het geld binnen hun landsgrenzen proberen te houden met zo laag mogelijke kapitaalbelastingen, zegt de Utrechtse emeritus hoogleraar Jan Luiten van Zanden.
Bij arbeid bestaat dat vluchtgedrag veel minder. De gemiddelde fabrieksarbeider zal niet snel emigreren als de loonbelasting omhoog gaat. Die zit wat dat betreft meer gevangen.
Hard werken of ‘historisch toeval’
Er is veel in te brengen tegen genoemde argumenten, vindt Van Zanden. Ten eerste is vermogen lang niet altijd bij elkaar gespaard, maar eerder het gevolg van historisch toeval. “Verkregen door stijgende huizenprijzen of een erfenis uit de familie, bijvoorbeeld.” Met noeste arbeid heeft dat weinig te maken, iets wat Mill in zijn tijd ook al erkende.
Dat vluchtige is ook minder een probleem dan twintig jaar geleden. Belastingdiensten zijn begonnen met het uitwisselen van gegevens, zodat het weinig zin meer heeft om je geld op een Zwitserse bankrekening te zetten. De Nederlandse fiscus weet ervan en neemt dat bedrag gewoon mee op de belastingaangifte.
De derde rechtvaardiging voor het belasten van vermogensinkomen is dat niet iedereen dezelfde rendementen uit zijn vermogen haalt, zegt econoom Aart Gerritsen van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Wie rijker is heeft toegang tot betere adviseurs en kan zich meer beleggingsrisico’s permitteren.
Er bestaat daardoor niet alleen ongelijkheid tussen de vermogens zelf, maar ook in het inkomen dat iemand eruit verkrijgt. “Streef je ernaar dat belastingen naar draagkracht worden geheven, dan ontkom je niet aan een belasting op vermogensinkomen”, zegt Gerritsen.
Meer in evenwicht, zeker in Nederland
De meeste economen zijn de afgelopen decennia voorstander geworden van belasting op vermogensinkomsten, zegt Gerritsen. En die hoeft misschien niet zo hoog te worden als de belasting op arbeid, maar het mag volgens de huidige consensus wel wat meer in evenwicht worden gebracht.
Zeker in Nederland. Want hoeveel haalt de overheid op met het belasten van inkomen uit kapitaal? Niets. Als enige EU-lidstaat levert de overheid er zelfs miljarden euro’s per jaar op in.
Het klinkt raar, betalen mensen hier dan geen belasting over spaarrente, beleggingen en ander vermogen? Jawel, en dat levert dus ook belastinginkomsten op. Maar veruit het meeste bezit bestaat in Nederland uit huizen en pensioenen. En daar zit de crux.
Hypotheekrenteaftrek en pensioenvrijstelling
Bij die huizen geeft de overheid jaarlijks miljarden euro’s méér uit aan hypotheekrenteaftrek dan dat er binnenkomt aan eigenwoningforfait in box 1.
Ook het opbouwen van pensioen is op verschillende manieren vrijgesteld van belasting. Hogere inkomens profiteren hier meer van dan lagere, en de staat loopt er elk jaar meer dan 15 miljard euro door mis, blijkt uit onderzoek naar het jaar 2020.
Door deze subsidies op huizen en pensioen komt de overheid in de min met belasting op vermogensinkomen. Bouw ze af, en er blijft geld over voor uitgaven aan bijvoorbeeld defensie. Of gebruik die ruimte om de loonbelasting te verlagen, stellen economen van denktank Instituut voor Publieke Economie voor.
Dat heeft als voordeel dat werken aantrekkelijker wordt en de vermogensongelijkheid kleiner, schreven het Centraal Planbureau, het ministerie van Financiën, De Nederlandsche Bank, verschillende studiegroepen van topambtenaren en veel individuele economen eerder.
Ook Gerritsen is voorstander van minder subsidies op huizen en pensioen, maar is niet optimistisch. “Zoals we iedere politieke cyclus zien, blijkt het electoraal gezien heel erg lastig om er wat aan te doen.”