De nieuwe Dichter der Nederlanden: ‘In welke taal droom je, vragen mensen weleens. In al mijn talen natuurlijk!’
Wat zijn dit voor vragen?
11 dilemma’s voor Nisrine Mbarki Ben Ayad (48), de nieuwe Dichter der Nederlanden. ‘Hier was ik al bang voor, dat ik moet kiezen en denk: ik wil helemaal niet kiezen.’
Geschiedenis of actualiteit?
‘Geschiedenis. Zonder geschiedenis zou ik niet zijn wie ik ben. Zonder mijn voorgangers, alle schrijvers en literatuur, zou mijn poëzie niet zijn wat het is.
‘Actualiteit in de zin van nieuws is vluchtig, een soort fractie van wat werkelijk is, daar kan ik me niet aan relateren. Wat er op de wereld gebeurt, raakt me. Dat zou ik eerder engagement noemen.
‘Als Dichter der Nederlanden zal ik niet direct over actuele gebeurtenissen dichten. Gebeurtenissen zijn meer een vonk voor een start van een gedicht. Dat kan zijn wat er nu in Teheran of Gaza gebeurt, maar ook dat de lynx, die een jaar of vier geleden van Duitsland naar België is overgestoken, nu ook in Limburg is gespot en dat ze pups heeft. Dat lijkt niks, maar zegt veel over de staat van de natuur die enerzijds wordt afgebroken, maar tegelijkertijd vinden dat soort dieren hun weg weer terug, zelfs naar ons aangeharkte land.
‘In mijn poëzie zul je nooit namen van machthebbers of regimes treffen. Ik hecht aan schoonheid en geluk van de mensheid. Het zijn mijn woorden, ze kleven aan mij en ik geloof in de kracht van woorden. Dus ik kies zeer nauwkeurig.’
Moeder of grootmoeder?
‘Grootmoeder. Ik ben deels door mijn grootmoeder opgevoed, die ik als moeder beschouw. Ik noem mijn grootmoeder ook ‘inna’, wat moeder betekent. Moederschap is voor mij niet gebonden aan één vrouw. Moederschap kan door zoveel mensen in je leven worden vervuld – mijn tantes, mijn beste vriendin die 40 jaar ouder was.
‘Ik ben geboren in Tilburg, waar ik woonde met mijn vader, moeder en broertje. Na de kleuterschool heb ik 6 jaar in Agadir gewoond, bij mijn grootmoeder. Ik zie ‘thuis’ ook niet als plek. De mensen om me heen, vooral vrouwen, die ervoor zorgen dat een kind, een mens, zich veilig en geborgen voelt, zijn voor mij thuis.
Moedertaal of meertalig?
‘Meertalig. Thuis spraken we Nederlands en Marokkaans-Arabisch, Darija, maar dat is mijn vadertaal. Mijn moeders taal is Tasjelhit, een variant van Tamazight, maar dat heeft ze nooit met ons gesproken. Ik leerde het pas in Marokko, omdat het de taal was die mijn oma sprak. Mijn tantes studeerden aan de universiteit, die spraken Frans en op school leerden we klassiek Arabisch. Dat was hoe ik opgroeide. Niets aan mij is eentalig.
‘Al die talen gaven mij toegang tot een nieuwe wereld die zoveel groter was dan daarvoor. In welke taal droom je, vragen mensen weleens. In al mijn talen natuurlijk! Een meertalig brein schakelt vanzelf, dat is geen keuze. In mijn gedichten en verhalen laat ik die meertaligheid toe.
‘Toen ik op m’n 12de terugkwam, was ik het Nederlands verleerd. Ik sprak vier talen, maar kon niet meer met mijn vriendjes en vriendinnetjes praten. Na een half jaar was het Nederlands terug. Wonderbaarlijk hoe dat werkt.
‘Ik heb moeite met het woord moedertaal. Moeders kunnen hun taal niet altijd tegen hun kinderen spreken. Veel talen zijn niet overgedragen of doorgegeven, omdat het niet kon of mocht.
‘In Nederland hebben we geen complexe verhouding met taal. We zijn nooit gekoloniseerd geweest, onze taal is ons nooit afgenomen, is nooit verboden geweest. Frans is de tweede taal van Marokko, maar ook de koloniale taal. Daarom hebben sommige mensen een afkeer van Frans. Ik heb vrienden die het weigeren te spreken. En ik begrijp dat.’
Ontworteld of geborgen?
‘Volledig geborgen. Ik ben hier geboren en getogen en ben bijna 50. Ik ben een kind van dit land en draag de werelden en talen van mijn ouders, grootouders en overgrootouders mee. Ik geloof niet in ‘half’, ik ben niet gespleten. Ik ben alles 100 procent, Nederlander, Europeaan, Maghrebijn, Afrikaan, Brabander, Amsterdammer, Arabier.’
‘Ik vind ‘ontworteld’ een nare metafoor. Als je een boom ontwortelt, sterft een boom. Ontwortelen betekent de wortels afsnijden, dat is iets heel anders dan de boom met wortels uitgraven en planten in een ander gebied, in de hoop dat-ie daar weer wortel schiet.
‘Als ik de metafoor moet gebruiken: misschien draag ik mijn wortels gewoon altijd mee. Ik kan op veel plekken op de wereld aarden, denk ik. Vorig jaar was ik in Finland voor een festival en ik dacht: ik zou best kunnen blijven.’