Tweede Wereldoorlog, Indië en slavernijverleden: iedere geschiedenis krijgt in Lelystad een eigen herdenkingsteen, in polderpatroon
Ontwerp herdenkingsplek In Lelystad komt een nieuwe herdenkingsplek waar verschillende geschiedenissen zij aan zij worden herdacht. Hoe ontwerp je een inclusieve herdenkingsplek in tijden van polarisatie?
Het Zilverpark, vlak bij het station Lelystad Centrum, ligt er op een vrijdagmiddag verlaten bij, net als de skatebaan die als een grote kom in de heuvels ligt. Binnenkort moet hier de bouw starten van een nieuwe herdenkingsplek die uiteenlopende geschiedenissen van Lelystedelingen met elkaar verbindt: naast die van oorlogsveteranen ook de vervolging van de Joden, queers en Roma en Sinti in de Tweede Wereldoorlog, het slavernijverleden, de geschiedenis van oorspronkelijke bevolking in Suriname en het einde van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Op het water – een lange vijver vol lelies en kroos – zal een landschap van verspringende stenen komen te liggen, dat uitloopt in een rond platform voor ceremonies. De langwerpige stenen vormen samen een raster dat verwijst naar het verkavelingspatroon van de Flevopolder.
Maar waar Lelystad – de eerste stad van Flevoland – in 1967 vanaf de tekentafel ontstond, is deze herdenkingsplek van onderop ontworpen. In nauwe samenwerking met verschillende lokale gemeenschappen uit Lelystad – van oorlogsveteranen tot nazaten van tot slaaf gemaakten –ontwierpen architecten Arna Mačkić en Lorien Beijaert van Studio L A de herdenkingsplek in het park. Iedere gemeenschap krijgt er straks een eigen herdenkingsteen. Zo werkt Lelystad aan de eerste ‘inclusieve’ herdenkingsplek van Nederland, die in de toekomst zelfs met meer stenen kan worden uitgebreid.
Geschiedenis zichtbaar maken is een belangrijk uitgangspunt voor Studio L A. „Het thema verlies dragen we met ons mee”, vertelt Mačkić in hun studio in Amsterdam. Ze ontvluchtte Bosnië-Herzegovina in de jaren negentig vanwege de burgeroorlog, en werd architect uit de overtuiging zo te kunnen bijdragen aan het herstel van samenlevingen.
Tot nu toe vindt de 4 mei-herdenking in Lelystad plaats bij het Oorlogsmonument in het Stadspark. Maar die locatie kan de jaarlijks toenemende belangstelling niet meer aan. Een belangstelling die nog zal toenemen, want de gemeente Lelystad zal naar verwachting komende jaren sterk doorgroeien. Een opstapje maakt het Oorlogsmonument in het Stadspark bovendien ontoegankelijk voor mindervaliden.
Breder herdenken
De roep om meer te herdenken dan de Tweede Wereldoorlog klinkt afgelopen jaren steeds luider, aldus Tony Merkelbach, voorzitter van de stichting Herdenken, Verzoenen en Vrijheid Lelystad en drijvende kracht achter het initiatief. De bewustwording rondom herdenken is in heel Nederland gegroeid, mede „door Oekraïne en Gaza”. Maar Merkelbachs stichting wil ook de jeugd meer betrekken. Lelystad bestond tijdens de Tweede Wereldoorlog nog niet, maar „iedereen neemt zijn geschiedenis en achtergrond mee”. De stichting herdenkt daarom breder; naast de oorlog bijvoorbeeld ook het slavernijverleden. „Wij herdenken alles.”