Voor wie werkt Den Haag? Niet voor burgers uit de lagere klassen, ziet deze socioloog
Al een paar jaar geeft socioloog Milio van de Kamp aan de Universiteit van Amsterdam het keuzevak ‘klasse, meritocratie en macht’. Het gaat ruwweg over de vraag wie in Nederland aan het langste eind trekken. En of zij dat dan aan zichzelf te danken hebben of dat de maatschappelijke klasse waarin ze zijn opgegroeid een bepalende rol speelt voor de positie die ze hebben bereikt.
De collegereeks, waarvoor zich jaarlijks zo’n 150 bachelorstudenten aanmelden, is een proeftuin voor de ideeën die hij heeft verwerkt in het net verschenen boek Voor wie is de politiek?.
‘Onze verzorgingsstaat is niet langer een vangnet, maar een disciplinerende machine’
In het puntige betoog zet hij uiteen hoe het komt dat de lagere sociale klassen zijn buitengesloten van de politieke besluiten in Den Haag. Het is een analytische opvolger van zijn meer verhalende bestseller Misschien moet je iets lager mikken (2023, meer dan dertigduizend verkochte exemplaren), waarin hij zijn kronkelige pad naar de academische wereld uit de doeken deed.
Het onderwerp klasse is voor zijn studenten ‘meestal best nieuw’, zegt Van de Kamp op een maandagochtend in het ontspannen ontbijtcafé The Cornerstone bij metrostation Kraaiennest in Amsterdam-Zuidoost, ook bekend als de Bijlmer, waar hij al zijn halve leven woont.
Neoliberaal denken
‘De meeste studenten zijn ervan overtuigd dat ze het helemaal aan zichzelf te danken hebben dat ze op de universiteit zijn beland’, zegt Van de Kamp, die in 2022 door zijn faculteit maatschappij- en gedragswetenschappen tot docent van het jaar is gekozen. ‘Het neoliberale denken is zo de maatschappelijke norm, dat het bij ze zit ingebakken dat je zelf verantwoordelijk bent voor je welzijn en hoe je leven loopt. Dat hun afkomst een rol zou kunnen spelen, daar staan ze niet echt bij stil.’
Van zijn studenten is zo’n 80 procent afkomstig uit ‘een welgestelde omgeving’, schat hij. Soms leidt dat tot confronterende momenten. ‘Als we het over de wooncrisis hebben, vertellen sommige studenten dat ze naar Amsterdam konden verhuizen, omdat hun ouders daar een huis aan ze hebben gegeven. Ben je 22, heb je een koophuis. Naast hen zit dan iemand die noodgedwongen nog thuis woont. Dat is niet altijd een makkelijk gesprek.’
Onze verzorgingsstaat is dan ook niet langer een vangnet maar een disciplinerende machine. Met als bedoeling mensen te sturen richting het gewenste gedrag van een zelfredzame burger.
Ook zitten er altijd studenten in het college die het vak ‘klasse, meritocratie en macht’ hebben gekozen, omdat ze ervaring aan de andere kant hebben. ‘Zij zijn opgegroeid met ongelijkheid en armoede, en willen daar graag meer over leren. In de klas delen ze dat meestal liever niet, omdat het te pijnlijk is. Ze schamen zich. Het loont ook niet per se voor ze om over hun achtergrond te praten. Maar dan komen ze wel naar mij privé toe, omdat ze weten waar ik vandaan kom.’
Voor hij in de Bijlmer neerstreek, groeide de 35-jarige Milio van de Kamp op in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt, toen de verkrotting daar in de jaren negentig had toegeslagen. Zijn vader zat in de criminaliteit, zijn moeder werkte ondanks een chronische hartaandoening in de schoonmaak. Haar kwaal was volgens keuringsartsen niet ernstig genoeg voor een uitkering, zoals hij beschreef in Misschien moet je iets lager mikken. De schulden waren hoog, en de vloer in huis bestond uit kaal beton.
‘Ik kan aan de reacties op mijn eerste boek altijd goed opmaken of iemand ook zulke dingen heeft meegemaakt. Wie er geen ervaring mee heeft, slaat aan op de grote gebeurtenissen, zoals dat gas en licht werden afgesloten. ‘Wow, dat dat bestaat in Nederland’, hoor ik dan. Wie wel ervaring heeft, begint eerder over de depressie waar ik over schrijf en dat ik uiteindelijk naar een therapeut ging. Terwijl mensen aan de onderkant weinig vertrouwen in hulp hebben.’
Achteraf was het een geluk bij een ongeluk dat hij op zijn 18de door zijn vader op straat is gezet. Opgevangen in het huis van de moeder van zijn vriendin, vond hij in Zuidoost de rust en het vertrouwen om via een reeks gestapelde mbo-opleidingen en een hbo-propedeuse naar de universiteit te gaan.
Daar probeerde hij zich aan te passen, door niet te plat te praten en zich anders te kleden. Tot hij het niet meer hield. ‘Ik voelde me zo alleen.’
Édouard Louis
Tijdens een studieopdracht over ongelijkheid vertelde hij daarom uiteindelijk over zijn afkomst. Een paar dagen later legde een medestudent hem een interview voor zijn neus met de Franse schrijver Édouard Louis, een leeftijdgenoot, die net internationaal was doorgebroken met de roman Weg met Eddy Bellegueule. Over hoe hij zich aan een arm milieu ontworstelde. ‘Hier, moet je lezen’, zei zij erbij. ‘Dit ben jij.’
Het kwam overeen inderdaad. ‘Maar wat ik vooral dacht: mensen zoals ik mogen dus schrijven.’
Het opende de weg naar de Franse school van armoedeliteratuur, met schrijvers die autobiografie verbinden aan maatschappelijk analyse, zoals Nobelprijs-winnares Annie Ernaux en haar werk over schaamte en natuurlijk Terugkeer naar Reims (2009) van Didier Eribon, de mentor van Édouard Louis. In zijn werk verwijst Van de Kamp vaak naar hen en zondag gaat hij met de 73-jarige Eribon in gesprek op het podium van filosofiefestival Brainwash in Amsterdam. […]
Wat is het korte antwoord op de vraag in de titel van uw boek: voor wie is de politiek?
‘Vooral voor mensen met de status van een opleiding aan het hbo of de universiteit, en die economisch en cultureel kapitaal hebben. Zij hebben disproportioneel veel invloed op de manier waarop we onze politiek voeren. Je ziet het aan de belastingvoordelen voor welgestelde groepen, zoals de hypotheekrenteaftrek of regelingen voor expats, die als een motor de ongelijkheid opvoeren.
‘Neem de energiecrisis van 2022. Oplopende energiekosten brachten arme gezinnen in slecht geïsoleerde woningen al langer in problemen. Maar het werd pas een politiek thema toen de middenklasse ermee te maken kreeg na de Russische invasie van Oekraïne. De lagere klasse kon toen meeliften op de compensatieregelingen. Maar eerder werden hun problemen niet ernstig genoeg gevonden om er iets aan te doen. Of waren ze niet machtig genoeg om het aan te kunnen kaarten.’