Deze schaduwdenkers gunnen ons een bredere blik op de wereld. ‘Ze zijn niet vergeten, ze zijn uitgewist’
De filosofie kent grote namen, maar wat is er gebeurd met andere originele geesten? In de zomer zet Trouw deze schaduwdenkers in het licht. Wat maakt hun denken zo bijzonder, en waarom kennen we ze niet meer?
“We reizen de hele aardbol over en als het op denken aankomt, houden we het bij het vaste rijtje mannen uit Europa”, zegt intercultureel filosoof Renate Schepen. “Maar als je de wereld een beetje beter wilt begrijpen, dan helpt het om te luisteren naar andere denkers dan naar degenen die we doorgaans horen. Zo kwam ik erachter dat er 2400 jaar geleden, in de tijd van Socrates, een filosoof in het huidige Nigeria leefde, Orunmila. Over zulke interessante filosofen horen we niets. Daarom begon ik de podcastserie Vergeten Filosofen.”
“Die eenkennigheid is in de wijsbegeerte nog erger dan in andere takken van de wetenschap”, vult filosoof en historicus Joris Verheijen aan. “Diversiteit ontbreekt. Filosofie is vaak beperkt tot het westerse denken, geformuleerd door witte mannen.”
Schepen en Verheijen pleiten allebei voor een bredere blik. Voor Trouw selecteerden ze vijf denkers die je in de standaardwerken over de filosofie zelden of nooit tegenkomt. Deze zomer haalt Trouw hen uit de schaduw.
Hun tijd ver vooruit
Volgens Schepen helpt het luisteren naar verstomde stemmen ons af van een arrogant idee: dat wij in het Westen de eersten waren die ‘verlicht’ waren, of de gelijkheid der seksen hebben uitgevonden, of de rationele wetenschap.
Op haar tafel heeft ze portretten van vergeten denkers neergezet, naast een afbeelding van René Descartes, een filosoof die zeker niet gecanceld is.
“Als je uitsluitend naar Europa kijkt, zie je in de 17de eeuw alleen Descartes aan de wieg van het kritische denken staan. Maar je kunt ook anders kijken: dan ontdek je Sor Juana Inés de la Cruz in Mexico en Zera Yacob in Ethiopië. Ik breng Descartes met die originele, onbekende tijdgenoten in verband, of ze elkaars werk nu hebben gekend of niet. Ze waren hun tijd ver vooruit.”
In de filosofie bestaat een vrij goed omlijnde lijst van mannen wier ideeën je nu eenmaal moet kennen om mee te praten op het wijsgerig podium, van Plato via Kant tot Sartre. Samen vormen ze de ‘canon’.
‘Leerlingen vragen heel terecht: waarom moet ik dooie Grieken bestuderen als ik net zoveel filosofische inzichten haal uit de hiphop waar ik naar luister?’
Joris Verheijen, historicus en filosoof
Liever hiphop dan dooie Grieken
Joris Verheijen wil niet van die mannen af – als hij dat als docent filosofie al zou kunnen. “Traditie is wat je doorgeeft aan volgende generaties. Maar, en daar is vaak geen tijd voor: daar hoort kritiek bij. Daarom ga ik in de klas het gesprek aan. Wie heeft die selectie eigenlijk gemaakt? Welke politieke of andere motieven zitten achter die keuzes? Welke denkers zijn in de schaduw gemanoeuvreerd?”
Dat leeft ook bij zijn leerlingen. “Ze vragen heel terecht: waarom moet ik dooie Grieken bestuderen als ik net zoveel filosofische inzichten haal uit de hiphop waar ik naar luister?”
Verheijen vertelt over het examenboek filosofie, getiteld Wat maakt de mens? “Het beste schoolboek dat ik in mijn hele loopbaan ben tegengekomen. Daarin komen relevante thema’s aan bod aan de hand van uitsluitend 20ste- en 21ste-eeuwse denkers, die vaak niet eens filosoof zijn. Mijn leerlingen vonden dat erg leuk.”
Filosofie in poëzie gevat?
“Wat mij intrigeert, is dat ze ook genegeerd zijn omdat hun denkwijze niet in het strakke, academische kader paste. We hebben alles in hokjes geplaatst: kunst, wetenschap. Dan is het oordeel over een denker als Sor Juana Inés de la Cruz, die haar filosofische inzichten in poëzie vatte, al snel geveld: nou, dat is geen filosoof.
“Het kan ook zijn dat wat sommigen naar voren brengen zo compleet anders is dan we gewend zijn, dat we het niet als kennis herkennen. Juist deze vergeten auteurs, met hun eigenzinnige aanpak, inspireren me om ruim te blijven denken en kritisch te zijn over onze eigen, vastgeroeste kaders. En over de belangen die daarbij een rol spelen.”
Voor filosofiehistoricus Verheijen levert het opdiepen van geschriften van vergeten filosofen daarvan een mooi voorbeeld. Volgens de gangbare definities hebben het ideaal van Bildung (intellectuele, morele en esthetische vorming) en de Romantiek gemeen dat ze met hun rug naar de politiek stonden.
Verheijen: “Ik stuitte op Caroline Böhmer en Georg Forster, die aan de basis ervan hebben gestaan. Juist zij waren zeer politiek gedreven. Maar omdat dat niet bij het later dominante, conservatieve verhaal paste, zijn ze… nee, niet vergeten, maar actief uitgewist.”
Renate Schepen is intercultureel filosoof, auteur en oprichter van de School van Stille Stemmen. Ze onderzoekt hoe we ‘ruimer’ kunnen denken. Met Frits de Beer maakt ze de podcastserie Vergeten Filosofen. Daarnaast geeft ze trainingen en lezingen. Ze promoveerde in Wenen op ‘Interculturele Filosofie en kennisrechtvaardigheid’(2023) en studeerde daarvoor in Amsterdam, Accra en Montevideo.
Joris Verheijen is historicus en filosoof. Hij doceert filosofie aan een Amsterdams gymnasium en aan de Hogeschool voor Toegepaste Filosofie. In 2024 is hij cum laude gepromoveerd met het boek Revolutie in de schoolgang. Radicaal-romantische Bildung in en buiten het onderwijs tussen 1789 en nu (2025), dat bekroond is met een Praemium Erasmianum dissertatieprijs.