De Nederlandse betrokkenheid bij slavernij ‘duurde veel langer en betrof veel meer mensen dan gedacht’
Leendert van der Valk | slavernijonderzoeker De Nederlandse slavenhandel heeft veel meer slachtoffers gemaakt dan gedacht, uit landen en periodes „die we niet in beeld hebben”. Leendert van der Valk schreef er een boek over.
Hij regelde een zolder vol wetenschappers uit alle hoeken van dewereld om nu eens, op een warme oktoberdag in 2024, bij elkaar te googelen hoeveel mensen er ooit onder Nederlandse vlag in slavernij hadden geleefd. De dertig academici waren fellows van het Netherlands Institute for Advanced Studies (NIAS) in Amsterdam, waar Leendert van der Valk aan een boek werkte over het slavernijverleden.
Sommigen kwamen gefrustreerd met niks, anderen met uiteenlopende cijfers. Alle Nederlandse diepten één en hetzelfde aantal op: „600.000 Afrikanen”, ongeveer 5 procent van de totale trans-Atlantische slavenhandel. Maar dat kón niet kloppen. Waar was het Aziatische deel van de Nederlandse handel, Sri Lanka, India, de plantages in ‘de Oost’? Daar dook het getal van „1,5 miljoen” Nederlandse slaven op.
Van der Valk (45) maakte de „vergeten plekken, vergeten mensen” het onderwerp van zijn boek, dat net is verschenen.
Je bent muziekjournalist – onder meer voor NRC – en docent journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam. Hoe is dit balletje gaan rollen?
„Eigenlijk begon het met de muziek, ik heb me altijd geïnteresseerd voor culturele uitwisseling tussen continenten. Wanneer klonk Afrikaanse muziek voor het eerst in Amerika? Dan kom je natuurlijk uit op het slavernijverleden.
Je conclusie is: het Nederlandse slavernijverleden is zowel in tijd als plaats veel breder dan die standaard ‘600.000’ van de trans-Atlantische route.
„Zeker. Er zijn allerlei plaatsen en groepen mensen aan verbonden die we niet in beeld hebben. Guyana, waar ooit meer Nederlandse slaafgemaakten waren dan in Suriname, Tobago, eilanden in de Caribische zee, Madagaskar, Mozambique, eilanden in de Indonesische archipel waar slavernij soms tot in de twintigste eeuw bestond.
Cijfers daarover moet je bij elkaar sprokkelen uit allerlei bronnen. Ik verbaasde me daarover, waarom weten we dat niet? Eerlijk gezegd begon het me ook te ergeren dat die 600.000 telkens maar terugkeren, in schoolboeken, in exposities, in de excuses van de koning. Gelukkig is er voor het bredere verhaal de laatste tijd meer aandacht gekomen.”
Zijn slavernij in ‘de West’, de chattel slavery op plantages, en die in ‘de Oost’ wel vergelijkbaar?
„Er is een hardnekkig idee dat slavernij in het VOC-gebied minder erg zou zijn geweest. Nu vind ik het hoe dan ook al problematisch om van de ene soort slavernij te zeggen dat die ‘minder erg’ is geweest dan een andere. Maar er is ook gewoon niet veel grond voor om dat te denken. Plantages waren er ook in Indonesië of op de Banda-eilanden. En het is de vraag of huishoudelijke slavernij die in Azië veel voor kwam – ook in Suriname of op de Antillen trouwens – zoveel minder zwaar was. Die mensen waren ook gewoon juridisch bezit van hun meesters. Erfelijke slavernij bestond daar ook. Het is hetzelfde koloniale systeem.”
Wat zou je zeggen tegen iemand die zegt: niet wéér een boek over het slavernijverleden?
„Dat het misschien verleden tijd lijkt, maar nu nog dagelijks doorwerkt. In racisme, maar ook in de mondiale verdeling van welvaart en kansen. En dat er zoveel is dat we nog niet goed weten of in kaart hebben. Of graag willen vergeten. Ik bespreek ook een ‘vergeten’ genocide in het boek. We kennen allemaal de moordpartij van J.P. Coen op de Banda-eilanden, maar op een ander eilandje was toen al een soort, nou ja, oefengenocide geweest. Daar zijn echt kwartjes gevallen: aha, zo kunnen we het doen. Eerst ontvolken, en daarna andere mensen erheen brengen.”
Leendert van der Valk: Vergeten plekken, vergeten mensen. Een Atlas van het Nederlandse slavernijverleden. Boom, 472 blz.
€ 29,90
Waar heeft slavernij het langst bestaan, onder Nederland gezag?
„In Indië. Omdat in de uitgestrekte archipel de afschaffing van de slavernij in 1860, drie jaar eerder dan in Suriname, heel halfslachtig was. Het gebeurde eigenlijk vooral op Java of de Banda-eilanden. Maar toen Nederland in de 19de eeuw een koloniale claim legde op de volledige archipel, bestond daar nog volop slavernij, dat ging om honderdduizenden mensen.”
Maar die was toch niet door de Nederlanders gecreëerd?
„Nee, maar ze leefden wel formeel onder Nederlands gezag en onder de Nederlandse wet, die slavernij verbood. Er is nog generaties lang geld verdiend met deze mensen. De laatste plek waar de wet uiteindelijk werd toegepast, was het eilandje Samosir, in een meer op Sumatra, in 1914. Dus wat mij betreft loopt het slavernijverleden van 1595 tot 1914.”
