‘Overheid moet als marktmeester optreden om te voorkomen dat de commercie mensen ziek maakt’
Als het over een suikertaks gaat, of andere maatregelen om de consumptie van ongezonde voeding te beperken, heet dat in Den Haag snel betutteling. Tegelijkertijd wordt steeds duidelijker dat de commercie de gezondheid kan schaden, zonder daarvoor te hoeven betalen.
Foto Martijn Beekman en Valerie Kuypers
Een rapport dat minister Hermans (VVD) van Volksgezondheid naar de Tweede Kamer stuurde, ontrafelt de ‘commerciële determinanten van gezondheid’. Een term waarmee bedoeld wordt: de commercie kan de gezondheid van burgers op allerlei manieren en via allerlei routes bevorderen, beschermen of schaden. En dat vergroot de gezondheidsverschillen in Nederland.
De baten zijn voor de bedrijven, de kosten komen niet terecht bij de commercie, maar bij burgers en overheid
De onderzoekers van een speciale werkgroep proberen die ‘determinanten’ te ontrafelen. Het rapport is vrij theoretisch: het legt patronen en systemen bloot en lijkt vooral bedoeld om het bewustzijn bij beleidsmakers te vergroten: de commercie heeft invloed op de gezondheid, en bedrijven krijgen niet altijd de juiste prikkels om de schade voor mensen te beperken.
De onderzoekers erkennen dat commerciële partijen de gezondheid kunnen schaden én bevorderen, soms tegelijk: fastfoodketens zorgen voor werkgelegenheid én verkopen junkfood, farmaceuten ontwikkelen levensreddende medicijnen én houden met patenten goedkopere alternatieven op afstand. Social media zorgen voor sociale connecties én angst en stress. Het is een breed spectrum, met aan de ene kant de tabaks- en gokindustrie, aan de andere kant bijvoorbeeld groente- en fruithandelaren of vitaliteitscoaches.
Vooral mensen in lagere sociaal-economische posities ondervinden de negatieve kanten van commerciële determinanten. Zij wonen vaker in een ongezonde omgeving en lopen meer risico op hun werk. Simpel vertaald: armere mensen wonen vaker in schimmelwoningen, in buurten waar veel fastfood te koop is, en ze werken vaker in nachtdiensten of met gifstoffen. Mensen met meer geld en kennis profiteren juist meer van gezonde commercie, zoals gezond voedsel, sportscholen of goede medische zorg.
De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat elk jaar 2,7 miljoen mensen in Europa sterven aan ziektes die veroorzaakt worden door tabak, alcohol, ongezonde voeding, et cetera. Commerciële partijen hebben niet alleen invloed met hun producten. Met reclame en lobby beïnvloeden ze ook de norm.
De baten zijn voor de bedrijven, de kosten komen niet terecht bij de commercie, maar bij burgers en overheid. „Hierdoor kunnen schadelijke activiteiten economisch aantrekkelijk blijven en structureel voortbestaan”, schrijven de onderzoekers.
Het rapport brengt misschien weinig nieuws, maar laat wel in de volle breedte zien waar het mis gaat, met ook minder bekende details. Gepersonaliseerde marketing voor alcohol, misleiding met door de industrie gefinancierd onderzoek, het koppelen van liefdadigheidsacties aan ongezonde producten, patenten op dure medicijnen, tegenwerking van wetgeving, zoals een suikerbelasting. Allemaal manieren om regels te omzeilen en beleidsmakers te verwarren, af te leiden of te vertragen.
De macht en de economische belangen zijn enorm, en er staat geen enkele partij tegenover die voldoende tegenmacht kan bieden. Een van de aanbevelingen is dan ook dat de overheid deze tegenmacht organiseert, wanneer volksgezondheidsproblemen duidelijk samenhangen met bepaalde industrieën. Ook moet de overheid meer als marktmeester optreden en onafhankelijk de spelregels opstellen en handhaven.
© Amsterdam UMC
UvA-onderzoeker Luc Hagenaars, hoofdauteur van het rapport, vindt het sterk dat het ministerie van VWS zelf inziet over onvoldoende kennis te beschikken om zijn rol als wetgever en marktmeester goed uit te kunnen voeren. „Het zou mij een lief ding waard zijn als de brede wetenschap hierin duikt”, zegt Hagenaars. „Ook economen en bestuurskundigen bijvoorbeeld.”
„Als je vanuit bedrijfseconomisch perspectief beter begrijpt wat de drijfveren zijn om ongezonde producten te maken, en ziekmakende productieprocessen vol te houden, kun je ook meer doen om het ontplooien van gezonde activiteiten aantrekkelijker te maken voor bedrijven.”