Dutilhhuis

Wie roept onnodig gewelddadige agenten ter verantwoording?

Politiegeweld Na de Marokkaanse zege op het Nederlands elftal, liep het uit de hand in de Haagse Schilderswijk. De politie mag geweld gebruiken, maar uit veel videobeelden blijkt dat ook feestvierende supporters om niets klappen kregen, constateren Jair Schalkwijk en Dionne Abdoelhafiezkhan.

De politie in Den Haag greep vorige week dinsdag hard in na de WK-wedstrijd Nederland–Marokko. Een verslaggever van NRC was aanwezig en beschreef hoe de viering door een deel van de Marokkaanse supporters uit de hand liep. Sommigen vinden dat de politie te snel ingreep, anderen menen juist dat de politie harder had moeten optreden. Burgemeester Jan van Zanen noemde de inzet van de politie „scherp” en „goed voorbereid”. Dat valt nog te bezien: woensdag houdt de Haagse gemeenteraad een spoeddebat over het politieoptreden in de Schilderswijk.

Het staat buiten kijf dat geweld tegen politieagenten onacceptabel is. Wie stenen, vuurwerk of glas naar agenten gooit, moet worden aangehouden en vervolgd. Maar daarmee is niet automatisch gezegd dat elk politieoptreden rechtmatig is. Juist in een rechtsstaat moet ook geweld door de overheid langs de juridische maatstaf worden gelegd: was het noodzakelijk, proportioneel en rechtmatig?

De maatschappelijke context van deze avond is van belang. Voor veel Marokkaanse-Nederlanders was deze overwinning meer dan een sportieve prestatie. Zij vierden niet alleen een gewonnen wedstrijd, maar ook een moment van collectieve trots. We leven in een tijd waarin veel Marokkaanse-Nederlanders zich geconfronteerd zien met etnisch profileren, antimoslimracisme, islamofobie en een politiek klimaat waarin hun positie in Nederland steeds opnieuw ter discussie wordt gesteld.

Voor velen voelde de overwinning van Marokko op Nederland daarom ook als een symbolische overwinning op het politieke verhaal van Geert Wilders, dat zich al jaren nadrukkelijk richt tegen moslims en expliciet Marokkaanse-Nederlanders. Het is belangrijk om de emotionele lading van de viering tegen dat licht te houden. Voor de duidelijkheid: het rechtvaardigt geen geweld, vernielingen of aanvallen op de politie. Maar het helpt wel de emotionele lading van deze avond te begrijpen, en het onderstreept waarom de overheid juist in zo’n situatie zorgvuldig moet afwegen hoe en wanneer zij ingrijpt.

Serieuze vragen

De eerste fase van het politieoptreden roept weinig vragen op. De ME greep in toen supporters van Marokko in een mars naar een groep supporters van Nederland trokken. Nadat agenten werden bekogeld met stenen, vuurwerk en glas, verrichtten undercoveragenten – de zogenoemde Romeo’s – meerdere aanhoudingen. Hun optreden was begrijpelijk en gericht op het voorkomen van verdere escalatie.

In de tweede fase veranderde het karakter van de politie-inzet ingrijpend. De ME trok met twee pelotons, politiepaarden en een waterkanon de Schilderswijk in en begon groepen mensen van de kruising van de Vaillantlaan en de Hoefkade te verdrijven. Beelden van het politiegeweld werden online massaal gedeeld.

Juist over deze tweede fase rijzen serieuze vragen. De inzet was niet langer gericht op het scheiden van rivaliserende groepen, maar op het volledig leegvegen van een plein waar mensen de Marokkaanse overwinning vierden. Waarom dat noodzakelijk was, is vooralsnog onduidelijk. Er was ogenschijnlijk geen sprake van grootschalige openbare geweldpleging of een acute dreiging die een dergelijke inzet vanzelfsprekend maakte.

Dat is relevant omdat uitbundige voetbalvieringen geen uitzonderlijk verschijnsel zijn. Overwinningen van Ajax, Feyenoord en ook het Nederlands elftal leiden regelmatig tot spontane bijeenkomsten op straat, waarbij verkeer tijdelijk wordt omgeleid. Dat een tram of bus tijdelijk moet omrijden is in een drukke stad is soms een praktische en proportionele manier om ruimte te geven aan een spontane volksviering.

Ooggetuigenverklaringen en videobeelden uit de Schilderswijk laten zien dat ook kinderen en jongeren hard met wapenstokken werden geslagen. Minderjarige arrestanten moesten geruime tijd tegen het hek van een school blijven staan terwijl andere kinderen bij die school aankwamen. Ook mensen die vertrokken nadat de politie daartoe opdracht had gegeven, kregen alsnog klappen met de wapenstok. Een ondernemer uit de buurt verklaarde aan ons dat een minderjarige jongen na het politieoptreden met letsel naar het ziekenhuis is gebracht.

Politie controleert zichzelf

Een van de video’s, die we via de versleutelde berichtenapp Signal ontvingen, laat zien hoe een man blijft staan terwijl een linie agenten op hem afloopt. Een agent slaat hem met een wapenstok op of in de richting van zijn hoofd. De man reageert daarop door de agent met zijn vuist in het gezicht te slaan, waarna hij wordt aangehouden. Dat geweld tegen de agent is strafbaar, ondanks dat de agent ‘eerst’ sloeg. Maar het geweld van de agent is mogelijk ook strafbaar: het is verboden om met een wapenstok op het hoofd te slaan.

Burgers die geweld tegen de politie gebruikten zullen zonder enige twijfel vervolgd worden. Hoe gaat het nu verder met de agenten die mogelijk te veel geweld toepasten. Worden zij ook vervolgd? Het geweldsgebruik door de Haagse politie roept immers serieuze vragen op over de noodzakelijkheid en daarmee de rechtmatigheid van het politiegeweld. Dat vraagt dus om onafhankelijk onderzoek naar het politieoptreden.

In 99 procent van de gevallen van geweldsgebruik doet de politie alleen een intern en niet-onafhankelijk onderzoek. Het doel van deze procedure is ‘leren van geweld’, het leidt niet tot een straf of sanctie. De politie legt er geen publieke verantwoording over af en geeft geen terugkoppeling aan de burger die het slachtoffer was van het politiegeweld. Als burgers willen dat het Openbaar Ministerie de betrokken agenten vervolgt, zullen ze aangifte moeten doen. Uit ons onderzoek blijkt verder dat het OM 99 procent van dit soort aangiftes seponeert. Jaarlijks komen tussen de een en vijf agenten voor de rechter vanwege discutabel geweld tegen burgers.

De politie houdt dus grotendeels zélf toezicht op eigen geweld. De burgemeester, voorzitter van de lokale driehoek, heeft daarin geen formele rol. Maar wat hij of zij wél kan, is publiekelijk benadrukken hoe belangrijk een onafhankelijke beoordeling van het Haagse politieoptreden is.

Wij vragen burgemeester Van Zanen zijn blik open te houden voor de context waarin deze overwinning werd gevierd én voor de vragen die het politieoptreden oproept. Onafhankelijke verantwoording is geen motie van wantrouwen tegen de politie, maar een uiting van vertrouwen in de rechtsstaat. Dat is in het belang van de bewoners van Den Haag, van de politie én van het vertrouwen in de rechtsstaat.