Gratis geld: Onze grootste subsidies hebben enorme onbedoelde bijeffecten
Er is iets geks aan de hand met de grootste subsidies in ons land. Er gaat jaarlijks een paar miljard euro aan Europese subsidies naar landbouwgrond in Nederland, maar desondanks is die grond ontzettend duur geworden. Woningbezitters krijgen gezamenlijk voor zo’n 10 miljard euro subsidie op hun hypotheekrente (de hypotheekrenteaftrek), maar de huizenprijzen zijn omhooggeschoten. En de energie-intensieve industrie ontvangt ruim 40 miljard euro aan steun op het verbruik van gas en olie, maar de energieprijzen blijven hoog.
Wat is de logica van zulke enorme subsidies, die elk apart al flink drukken op de overheidsbegroting? En vooral, wat leveren ze op? Laten we ze alle drie even bekijken.
Het EU-landbouwbeleid moet ervoor zorgen dat Europa voldoende voedsel produceert. Dat betekent dat de subsidies draaien om kwantiteit. Dus ontvangen boeren voornamelijk subsidie per hectare: hoe meer grond, hoe meer subsidie. Dat werkt schaalvergroting in de hand, met als onbedoeld bijgevolg een toenemende vraag naar landbouwgrond. Zeker in ons dichtbevolkte land resulteert dat in prijsopdrijving. En voilà: we hebben in Nederland de op een na duurste landbouwgrond van Europa.
Het kan ook anders. Met de brexit verloren Engelse boeren de Europese steun. De Britse regering besloot toen om boeren bijna alleen subsidie te geven voor natuurinclusieve landbouw. Wat blijkt, volgens het Britse blad The Economist? Sindsdien is de prijs van landbouwgrond in Engeland een stuk minder gestegen dan elders.
Het onbedoelde effect van de hypotheekrenteaftrek
Ook de hypotheekrenteaftrek in ons land – de meest ruimhartige in heel Europa – heeft een onbedoeld neveneffect gehad. Waar het de bedoeling was om koopwoningen in het bereik van de hele middenklasse te brengen, heeft deze subsidie er juist voor gezorgd dat de huizenprijzen omhoog gestuwd werden.
Natuurlijk zijn daar ook andere oorzaken voor, maar het Internationaal Monetair Fonds (IMF) heeft in een vergelijking met andere landen laten zien dat onze hypotheekrenteaftrek geleid heeft tot een hogere leencapaciteit van kopers. Huizenkopers worden zo in staat gesteld om hogere biedingen te doen – voilà het prijsopdrijvende effect van deze subsidie. Volgens het IMF zijn de huizen bij ons mede hierdoor ruim 10 procent duurder dan elders.
Dan nummer drie, de subsidie op olie en gas voor energie-intensieve bedrijven. Ze waren bedoeld om de stijgende energiekosten te compenseren voor bedrijven die hun businessmodel hadden gebouwd op de beschikbaarheid van relatief goedkoop Gronings gas. Zonder deze steun zullen heel wat bedrijven failliet gaan. Maar het onbedoelde bijeffect is dat deze subsidie hen niet heeft gestimuleerd om naar duurzame energiebronnen om te schakelen. Mede daardoor is er te weinig geïnvesteerd in duurzame energieopwekking voor bedrijven. Voilà de ongeveer 20 procent hogere energieprijs.
Het risico van de subsidiefuik
Wat leert dit ons? Het Engelse voorbeeld laat het risico op een subsidiefuik zien. Laat de EU-landbouwministers daarvan leren. De hypotheekrenteaftrek is eigenlijk ook zo’n fuik, maar dan politiek: ook deze regering lijkt nog geen haast te maken met verdere afbouw van deze subsidie.
En het fossielesubsidiefuik sleept niet alleen het klimaat met zich mee, maar ook de betaalbaarheid van mobiliteit en verwarming. Hoever moet Extinction Rebellion gaan om de negatieve effecten hiervan voor klimaat en burger duidelijk te maken?