‘Waarom willen mensen zich ineens zo graag onderwerpen aan fascisten? Ze zijn toch geen kleine kinderen meer?’
Federico Finchelstein | historicus Fascistische politici verkopen „haat en het idee dat sommige mensen superieur zijn”. Die boodschap neemt toe in populariteit. Hoe ver is Donald Trump? „Ook Trump wil gekozen worden.”
ls je hem tien jaar geleden had gevraagd: ‘wat is fascisme?’, dan had historicus Federico Finchelstein gezegd: ‘Volg maar een paar maanden college.’ Maar als je het hem nu vraagt, geeft hij meteen antwoord. „Dat is mijn verantwoordelijkheid als fascismekenner. We kunnen ons de luxe niet langer veroorloven om er de tijd voor te nemen. We hebben nú antwoorden nodig op de vraag of we opnieuw in fascistische tijden leven. Niet of wat we om ons heen zien precies fascisme is, als historische analogie, maar hoe fascistisch dit is.”
Dan is in de eerste plaats een definitie van fascisme nodig.
„Fascisme rust op vier pilaren. Elk van die vier is nodig om van fascisme te kunnen spreken. De eerste pilaar is geweld, de militarisering van de politiek.”
De van oorsprong Argentijnse historicus met (ook) een Amerikaans paspoort zit achter een tafel in kamertje 1.14 van het gebouw van Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht. De snelheid waarmee hij zijn antwoorden formuleert, weerspiegelt zijn ongeduld om het fascisme van nu te duiden. In New York, waar hij doceert aan The New School for Social Research, schreef hij in mei 2024 Wannabe Fascists. Dat is nog voordat Donald Trump – die Finchelstein als wannabe fascist omschrijft – president werd, voordat hij de Nationale Garde inzette tegen demonstrerende burgers, voordat hij de zwaarbewapende vreemdelingenpolitie ICE vrij baan gaf in steden.
Uw boek had voorspellende waarde.
„Helaas wel, zeg ik als burger. Als wetenschapper ben ik blij dat mijn analyse wordt bevestigd door de gebeurtenissen in mijn land. Als Amerikaans burger had ik gehoopt ernaast te zitten.
„In een goed functionerende democratie heeft de staat het geweldsmonopolie. De overheid kan geweld gebruiken, maar doet dat alleen om de vrede te bewaren. De mogelijkheid van het inzetten van geweld geeft de staat zijn kracht. Fascisten zijn het hier helemaal niet mee eens. Voor hen is geweld geen middel, maar een doel. Hoe meer geweld hij gebruikt, hoe sterker de leider is. Luister naar minister van Defensie Pete Hegseth: waarom we Iran aanvallen? Omdat het kan. Als je geen geweld gebruikt, ben je zwak, gedegenereerd of verwijfd.”
En de andere pilaren?
„Xenofobie is er een, waarbij je de tegenstander niet als rivaal beschouwt maar als vijand die vernietigd moet worden. Hoor hoe Trump spreekt over de Democratische Partij, als de volgende vijand nadat Iran zal zijn verslagen.
„Leugens en propaganda is de volgende.
Check, check, check op drie pilaren. Maar uw boek heet niet ‘Fascists’, maar ‘Wannabe Fascists’. Waar schort het nog aan?
„De vierde pilaar is dictatuur. Je kunt dictaturen hebben zonder fascisme, maar geen fascisme zonder dictatuur. Daar is Trump nog niet.”
Nóg niet?
„Voor een populist is het essentieel dat hij in democratische verkiezingen wordt verkozen. Daar ontleent hij zijn legitimiteit aan. En daarna gebruikt hij dat mandaat om de democratie uit te hollen. Ook Trump wil gekozen worden. Kijk maar hoe geobsedeerd hij is door het feit dat hij de verkiezingen van 2020 heeft verloren.