Hoe de sloten in Nederland verdwijnen
Jaarlijks verdwijnen duizenden sloten in Nederland, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant, en dat gebeurt deels illegaal. Regels om de waterkwaliteit te verbeteren geven boeren juist een prikkel om sloten dicht te gooien, en gemeenten handhaven nauwelijks. Wie daar kritisch op is, kan soms zelfs op intimidatie rekenen. ‘Als jullie terugkomen, druk ik met een shovel jullie auto in elkaar!’
Er is leven voor en na de sloot, zie je vanaf het landweggetje tussen twee mistige weilanden in Staphorst. ‘Kwetsbaar broedgebied’, waarschuwt een bordje de bezoeker. Links van het modderige pad ligt een weiland vol sloten, en die sloten zitten vol met vogels. Rechts is alleen gras te zien. Alleen wie goed tuurt, ontwaart in het groen een ondiepe groef. Het is het enige dat herinnert aan de sloot die hier ooit lag. Een van de tienduizenden sloten die de afgelopen jaren zijn dichtgegooid in Nederland.
‘Iedereen doet het’
Het land rechts van de weg is van een veeboer die enkele honderden meters verderop woont. Het is druk op zijn terrein. Werklui lopen af en aan, en er rijden tractoren en heftrucks rond. Een deel van de schaapskooi wordt omgebouwd tot een koeienschuur voor hun ruim honderd melkkoeien.
Zijn vrouw doet de deur open. Achter het keukenraam van hun woonhuis op het terrein prijkt een vlaggetje: ‘Ambassadeur van Jezus’. De boerin vertelt dat ze dankbaar is dat zij hun bedrijf kunnen uitbreiden in een tijd waarin bijna alles voor boeren ‘op slot’ is.
Als de veeboer even later uit de schuur komt lopen in zijn blauwe werkjas wil hij best zijn verhaal vertellen. De sloot in de berm van de weg die hij had gedempt: dat had niet zomaar gemogen. Maar ja, ‘iedereen doet het’.
Agrariërs moeten hun bedrijf uitbreiden en efficiënter maken om winstgevend te blijven, legt hij uit. Ook het dempen van sloten past daarin: het is voor hem zonder sloot makkelijker om met zijn trekker het land op te rijden. Dat het eigenlijk tegen de regels is, daarover maakt hij zich niet druk. ‘De gemeente geeft er geen donder om.’
Slootdemping lijkt in Staphorst haast een taboe. Drie ecologen uit de omgeving die de Volkskrant benadert willen niet met hun naam in de krant, omdat ze ‘gedoe’ vrezen.
Tienduizenden sloten gedempt
Staphorst is niet de enige plaats waar agrariërs sloten dichtgooien. In grote delen van het land is in het bestemmingsplan vastgelegd dat een sloot pas dicht mag als de gemeente daar een vergunning voor afgeeft. En sloten op andermans land dempen, zoals in Staphorst bij bermsloten op gemeentegrond gebeurt, dat mag sowieso niet.
De Volkskrant bracht in kaart hoeveel sloten in Nederland verdwijnen. Daarvoor zijn kaarten met watergangen verzameld en vergeleken, duizenden luchtfoto’s bestudeerd en honderden bestemmingsplannen doorgeploegd. Uit het onderzoek blijkt dat er tussen 2017 en 2024 ruim dertigduizend sloten op boerenland zijn verdwenen. Een derde van deze sloten – ongeveer tienduizend – ligt in een gebied waar dempen zonder vergunning niet mag.
Sloten op boerenland verdwijnen op zeekleigrond in de kop van Noord-Holland en op zandgronden in Twente. Luchtfoto’s laten zien dat agrariërs in heel Nederland sloten dempen.
Sloten zijn er niet voor niets. In natte tijden voorkomen ze natte voeten en bij droogte houden ze water vast. Veel plant- en diersoorten komen alleen voor in het grensgebied tussen gras en water. Zonder sloten verliezen oer-Hollandse landschappen hun karakter.
Hoe kan het dat in Nederland jaarlijks duizenden sloten worden gedempt, waarvan een aanzienlijk deel illegaal? En waarom treden gemeenten en andere overheden daar amper tegen op?
Om antwoorden te vinden, legde de Volkskrant vragen voor aan landschapsbeheerders, juristen en andere deskundigen. Bij twee gemeenten waarin veel sloten verdwenen, Staphorst en Westerkwartier, ging de krant langs bij agrariërs, wethouders, ecologen en omwonenden.
Bufferstroken
Dat boeren sloten dempen is niet vreemd: zonder sloot kunnen de steeds groter wordende landbouwmachines de akker makkelijker bereiken en is er meer ruimte om gewassen te planten of mest uit te rijden. Zelfs 5 procent meer land kan het verschil maken tussen een kwakkelende boerderij en een goedlopend bedrijf.
Opmerkelijk is dat nieuwe regels om de waterkwaliteit te verbeteren een onbedoeld bijeffect hebben: ze maken het dempen van sloten juist aantrekkelijker. Sinds 2023 mogen agrariërs in een zogeheten bufferstrook van een paar meter rondom een sloot geen mest meer uitrijden of gewasbeschermingsmiddelen gebruiken. Dat gaat om duizenden hectares boerenland. Die regel kwam er na grote druk vanuit de Europese Unie, vanwege de belabberde kwaliteit van de Nederlandse wateren.