De landbouw gebruikt elk jaar grote hoeveelheden schimmelbestrijders. In het ziekenhuis merken ze de gevolgen
Infectieziekten De schimmel Aspergillus fumigatus maakt in Nederland honderden slachtoffers per jaar. Bestrijdingsmiddelen in de landbouw hebben de schimmel resistent gemaakt.
De schimmel Aspergillus fumigatus is een natuurlijk tuinhulpje. Hij houdt van warme, vochtige plekjes met organisch materiaal. Je vindt hem in broeierige composthopen, tussen de stapels bladeren in een herfstig bos en in de potgrond van je kamerplant.
Leg je Aspergillus fumigatus onder de microscoop, dan zie je een kluwen van lange draden, met aan de uiteinden een soort bolletjes die lijken op uitgebloeide paardebloemen. In een petrischaaltje maakt deze schimmel groene of grijze, harige ronde vlekken – zoals die ook op je boterham kunnen groeien als je die een week in je trommel laat zitten.
Maar Aspergillus fumigatus kan ook in mensen groeien. De sporen van deze schimmel zweven in heel Nederland door de lucht. Iedereen ademt de microscopisch kleine deeltjes in.
Bij gezonde mensen ruimt het immuunsysteem de schimmel zelf weer op, maar dat geldt niet voor mensen met een verzwakte afweer. Bij hen kan Aspergillus fumigatus een levensbedreigende ziekte veroorzaken, invasieve aspergillose. De schimmel groeit dan in de longen en kan, als die lang genoeg doorwoekert, vanuit daar ook andere weefsels infiltreren, zoals de hersenen, nieren en lever. Per jaar lopen ongeveer duizend mensen in Nederland deze ernstige schimmelinfectie op, zo’n tweehonderd overlijden eraan.
Er ís een behandeling, met een schimmeldodend middel – een zogeheten antimycoticum (niet te verwarren met antibioticum). Maar wat als de schimmel steeds minder goed reageert op dat middel, en er geen zicht is op een nieuw medicijn? En wat als blijkt dat het probleem zijn oorsprong helemaal niet in het ziekenhuis vindt, maar in de landbouw? „In de Nederlandse ziekenhuizen wordt zo’n vijfhonderd kilo antischimmelmiddel per jaar gebruikt”, zegt schimmelonderzoeker en microbioloog Eveline Snelders, verbonden aan Wageningen University & Research. „Maar in de landbouw worden per jaar tonnen aan middelen met precies dezelfde werking gebruikt.”
Zo’n 10 tot 15 procent van álle Aspergillus fumigatus in Nederland, zo schatten onderzoekers, reageert inmiddels niet meer op een behandeling met voriconazol, het beste beschikbare medicijn tegen deze schimmel. Patiënten die ziek worden van zo’n resistente aspergillus hebben een 30 procent slechtere overleving dan patiënten die een ‘gevoelig’ type onder de leden hebben, dat wel op de behandeling reageert.
In 2022 publiceerde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een lijst met 19 voor mensen bedreigende schimmels. De lijst met soorten die steeds slechter op medicijnen reageren, groeit de afgelopen jaren.
Zo duikt in de medische literatuur sinds een paar jaar Trichophyton indotineae op, een huidschimmel die voornamelijk voorkomt in Zuid-Azië, maar inmiddels ook in Nederland. Drie tot zeven op de tien behandelingen met voorkeursmedicijn terbinafine slaat niet meer aan.