Een betaalbare verzorgingsstaat
De laatste, meest ingrijpende knop waaraan de overheid kan draaien betreft de kosten van de verzorgingsstaat. Nederlanders worden steeds ouder, en de kosten voor onder meer de AOW en de gezondheidszorg lopen daardoor fors op. In het huidige, nagenoeg volledig collectief gefinancierde systeem van AOW en zorg wordt nauwelijks rekening gehouden met vermogens. Maar dat zou wel eens kunnen veranderen.
In ambtelijk Den Haag wordt al enige jaren met zorg gekeken naar de oplopende kosten door de vergrijzing. De zorgkosten lopen bij ongewijzigd beleid op van 11 procent van het bbp nu naar 18 procent van het bbp in 2060, becijferde het Centraal Planbureau. En ook de betaalbaarheid van andere oudedagsvoorzieningen – zoals de AOW – komt in de knel omdat de verhouding tussen gepensioneerden en werkenden de komende jaren nog schever wordt. Sinds vorig jaar wordt meer dan de helft van de AOW betaald uit de algemene middelen (en dus niet uit de afgedragen AOW-premies) en dat loopt de komende jaren snel op. Als dit zo doorgaat, slaat de begroting uit het lood, en loopt de staatsschuld op tot 126 procent van het bbp in 2060.
Ouderen die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen, ondervinden nu al aan den lijve wat dat kan betekenen. Mensen die bijvoorbeeld in een verpleeghuis terechtkomen, moeten daarvoor vaak een eigen bijdrage betalen. Het verblijf in zo’n instelling wordt betaald vanuit de Wet langdurige zorg, maar op basis van het inkomen en het vermogen wordt een eigen bijdrage gevraagd van maximaal 2.954,40 euro per maand (zo’n 36.000 euro per jaar).
Mensen die wel al zorg willen ontvangen maar daarvoor nog geen formele indicatie hebben, kunnen terecht in een particuliere zorginstelling, maar daar loopt de teller nog harder op: bedragen tot 5.000 euro per maand (60.000 euro per jaar) zijn geen uitzondering. Nu al ziet het CPB dat vermogens van met name alleenstaande ouderen in de jaren voor hun overlijden afnemen. Deels als gevolg van schenkingen aan hun kinderen, maar deels ook door hogere eigen bijdragen voor langdurige zorg in de jaren voor het overlijden.
Maar zelfs met de huidige eigen bijdrages wordt de zorg onbetaalbaar. De verwachting is dat de eigen bijdrage van welvarende ouderen de komende jaren daarom nog verder zal stijgen, niet alleen in de langdurige zorg, maar mogelijk ook via aanpassingen van de Wet maatschappelijke ondersteuning en de Ziektekostenverzekeringswet (Zvw). De Studiegroep Begrotingsruimte – die het volgende kabinet financieel-economisch adviseert – stelt onder meer voor om rijkere ouderen meer te laten bijdragen aan de zorg, of ze minder toegang te geven tot de collectief gefinancierde zorg. Daarbij wordt ook overwogen om de oplopende kosten voor de oudedagsvoorziening deels bij rijkere ouderen neer te leggen. Simpel gezegd zouden rijkere ouderen mee moeten gaan betalen aan de AOW voor armere ouderen, domweg omdat de lasten voor de totale AOW niet op te brengen zijn door het krimpende leger aan werkenden.