Het is afgelopen met het neoliberalisme, nu is het roofkapitalisme aan de beurt
Economie Volgens de economische historicus Arnaud Orain is het ‘eindigheidskapitalisme’ van de laatste 500 jaar roofzuchtig en gewelddadig. Het vormt monopolies en verwerpt het principe van vrije concurrentie. De laatste tien jaar heeft dit kapitalisme de wereld weer in zijn greep.
Dat de geschiedenis zich niet herhaalt is een dooddoener. In De eindigheid van de wereld laat de Franse historicus en econoom Arnaud Orain juist overtuigend zien hoe het kolonialisme van de zeventiende en achttiende eeuw aan het eind van de negentiende eeuw in een vraatzuchtig imperialisme terugkeert en veel wegheeft van de heftige geschiedenis waarin we met de huidige Amerikaanse president verzeild zijn geraakt.
Met deze parallellen biedt hij zo niet een verklaring, dan toch minstens een overtuigende historische achtergrond bij schijnbaar sterk uiteenlopende ontwikkelingen van nu: Chinezen die de Atheense haven Piraeus kopen, de overal verschijnende schoenendozen langs de snelweg, Elon Musk die zich de ruimte toeëigent met wereldwijde zeggenschap over satellietcommunicatie, autocratieën, zeerovers op verre kusten, gigantische ontbossing voor de verbouw van soja en palmolie en Trump die bij een tandeloos, onthutst Europa botweg Groenland opeist en aast op zeldzame metalen in Oekraïne.
Beoordeling: 4 van de 5.
Het originele van Orains boek zit hem in zijn sterk afwijkende periodisering van de moderne geschiedenis en in zijn interpretatie van het kapitalisme uit de laatste vijfhonderd jaar. In zijn perspectief is niet het liberale handelskapitalisme problematisch, want dat veronderstelt concurrentie op een markt. En markten impliceren op hun beurt altijd een zekere mate van transparantie, openheid, evenwicht en regelgeving, anders kunnen ze niet functioneren. Daartegenover staan echter drie perioden van wat Caroline de Gruyter in haar voorwoord bij de Nederlandse vertaling van dit boek ‘roofkapitalisme’ noemt.
Dit kapitalisme gelooft niet in ongebreidelde groei, maar in schaarste. De ruimte op aarde en de hoeveelheid grondstoffen is beperkt: de wereld is een zero sum game en wat een ander verwerft kun je zelf niet krijgen. Wat de een wint, verliest de ander. Daarom is dit ‘eindigheidskapitalisme’, zoals de auteur het zelf bestempelt, roofzuchtig en gewelddadig. Het vormt monopolies en verwerpt het principe van vrije concurrentie.
Kijk maar naar de handel op zee. Bij de verovering van de Nieuwe Wereld hadden Portugal en Spanje aanvankelijk met zegen van de paus de oceanen onderling verdeeld met het verdrag van Tordesillas (1494). De Spanjaarden de West, de Portugezen de Oost. Alle andere schepen met koopwaar, ook de lokale, werden als piraat of smokkelaar gezien. Toen de VOC zich een eeuw later in Azië begon te manifesteren bediende zij zich van kanonnen en ander oorlogsgeweld om zich handelswaar toe te eigenen. De argumenten voor vrije doorgang op zee kwamen van Hugo de Groot. Orain bestrijdt evenwel met recht dat deze beroemde rechtsgeleerde een voorvechter van maritieme vrijheid was. Want De Groot vocht het monopolie van de Portugezen en Spanjaarden aan, niet dat van de VOC.