Nederland, het is hier in de VS erger dan jullie denken, ga ons alsjeblieft niet slaapwandelend achterna – Nederland, het is hier in de VS erger dan jullie denken, ga ons alsjeblieft niet slaapwandelend achterna – over Diversity, Equity, and Inclusion DEI
Het is gevaarlijk om de situatie in de Verenigde Staten in de tweede termijn van Trump te onderschatten: het extreemrechtse populisme heeft zich er als een natuurbrand verspreid. Een wetenschapper ziet hoe universiteiten tot vijand worden verklaard en hoe de angst regeert.
Vanuit mijn werk als wetenschapper sta ik met één been in Texas en met het andere been in Europa, zoals bijvoorbeeld bij mijn samenwerking met de Universiteit Leiden. Ik ben hoogleraar natuurkunde aan een universiteit in de Verenigde Staten die op de frontlinie staat van de aanval op democratie. Daar zie ik hoe het autoritaire draaiboek wordt afgestoft: migranten worden hard aangepakt en kritische geluiden worden in de kiem gesmoord.
Een jaar geleden moest een bevriende wetenschapper zijn financiering terugstorten omdat zijn onderzoek naar de effectiviteit van geestelijke gezondheidszorg te ‘woke’ zou zijn volgens de Texaanse wet. Binnen enkele maanden werd hij ontslagen omdat hij onvoldoende geld binnenhaalde voor zijn onderzoek. Wat pechvogels zoals hem al overkwam in Texas, gebeurt nu systematisch in het hele land. Trump’s vicepresident heeft universiteiten al publiekelijk tot ‘vijand’ verklaard die ‘op agressieve wijze aan moeten worden gevallen’, dus hoe dit verder gaat, laat zich raden.
De woorden van JD Vance kregen snel gevolgen. Medewerkers van kleur waren als eerste aan de beurt en werden spottend weggezet als ‘DEI-hires’ – verwijzend naar Diversity, Equity, and Inclusion-programma’s die, als laatste nalatenschap van de burgerrechtenbeweging, bedoeld zijn om werkplekken inclusiever te maken. Dergelijke initiatieven worden nu gezien als ‘illegale discriminatie’. De regering eiste daarom dat mijn universiteit ons DEI-kantoor sloot. Volgens onze afdeling juridische zaken mankeerde er niets aan deze afdeling, maar het bestuur nam de vlucht naar voren en ging, zonder protest, mee in de eis tot sluiting. ‘Laat Trump Harvard maar afbranden, dan ziet hij ons niet’, hoorde ikeen universiteitsbestuurder zeggen.
Motor achter innovatiekracht
Universiteiten zijn echter slechts één slagveld. Trump neemt het volledige Amerikaanse onderzoeksveld, de motor achter de innovatiekracht van onder andere Silicon Valley, op de schop. Federale onderzoeksbudgetten worden met maar liefst 60 procent gekort. Zelfs experimenten bij de deeltjesversneller bij Cern in Zwitserland worden door deze bezuinigingen geraakt.
Nog ingrijpender, is echter de recente ontmanteling van het Amerikaanse ambtelijke apparaat. Die is direct overal merkbaar. Een voorbeeld: toen ik de beheerder van mijn subsidie niet kon bereiken, spoorde ik hem op via een oud e‑mailadres. Hij bleek, na decennia als kosmoloog te hebben gewerkt bij de National Science Foundation, te zijn ontslagen met een standaardmailtje. Kort daarna werden al zijn accounts afgesloten. Dit soort ontslagen vallenmomenteel op grote schaal binnen de Amerikaanse overheid – en het einde is nog niet in zicht.
Gezakt voor natuurkunde
Collega‑deeltjesfysici uit Chicago vertellen me dat ze hetzelfde patroon zien bij Fermilab, het Amerikaanse Cern. De nieuwe topambtenaar bij hun subsidieverlener blijkt een 20-jarige loyalist uit Elon Musk’s ‘Department of Government Efficiency’. Toen ze kwamen opdraven in Washington, vertelde hij hen trots dat op de middelbare school was gezakt voor natuurkunde op de middelbare school – een minachting voor kennis en expertise die kenmerkend is voor deze regering.
De werkelijkheid is zo surrealistisch geworden dat mijn collega’s en ik ons regelmatig afvragen of we misschien gek geworden zijn. Universiteitsbestuurders en overheidsinstanties bellen ons om woorden als ‘climate’ en ‘race’ uit projectvoorstellen te schrappen, en ze niet meer in het openbaar te gebruiken. Toen ik dit aankaartte in de faculteitsraad, werd ik afgekapt omdat mijn opmerkingen ‘een verstoring van de orde’ zouden zijn. Professoren spreken zich niet uit vanwege angst voor gevolgen, en geven dat enkel in vertrouwen aan je toe. Zelfcensuur is het begin van het einde van een democratie. En we hebben zelfs het punt bereikt waarop andere academici zich distantiëren van kritische stemmen zoals de mijne.
Terrorismeonderzoeken
Nog beangstigender zijn de terrorismeonderzoeken die tegen universiteiten lopen naar aanleiding van de Gaza-protesten. Meerdere academici zijn zonder arrestatiebevel opgepakt door Immigration & Customs Enforcement (ICE) vanwege hun kritische uitspraken. In mijn kantoor staat een doos zakdoekjes voor collega’s – van promovendi tot senior-hoogleraren – die vrezen dat hun gezinnen worden opgepakt door ICE of de FBI en in detentiecentra worden vastgezet. Studenten die Israëlische oorlogsmisdaden bekritiseren, worden automatisch als Hamas‑aanhangers bestempeld. De FBI‑directeur publiceerde een boek met daarin een namenlijst van ‘politieke vijanden’.
Mijn collega’s uit zwarte en Spaanstalige gemeenschappen zeggen: ‘Dit is het Amerika dat wij altijd al kenden; alleen nu treft de wetteloosheid ook witte professionals.’ Maar mijn Texaanse familie blijft volhouden dat ik overdrijf; Trump gaat ons land juist redden.
Politieke vragenlijsten
De gevolgen reiken tot in Nederland. Nederlandse onderzoekers ontvangen politieke vragenlijsten uit Washington en zien plotseling Amerikaanse klimaatdatabanken zoals climate.gov verdwijnen – databanken die essentieel zijn om klimaatrisico’s te berekenen, waaronder Nederlandse overstromingsrisico’s. Mijn Nederlandse collega’s durven zelfs niet meer naar mijn universiteit te reizen, nadat de douane op het vliegveld van Houston een Franse wetenschapper aanhield, zijn de telefoon en laptop confisqueerde en hem het land uitzette vanwege zijn privé-sms’jes over Trump.
Veel mensen, ook in Nederland, denken dat het allemaal wel meevalt in de VS; de eerste termijn van Trump was toch immers niet zo erg? Dat is een gevaarlijke onderschatting. Trump is slagvaardiger dan ooit.
Eerste vonken in Europa
Ik heb de ontwikkelingen in de VS jarenlang meegemaakt en ervaar de situatie die ik hierboven beschrijf als een natuurbrand die in Texas is begonnen en zich langzaam maar zeker over heel de VS verspreidt. Daarom kan ik de eerste vonken in Europa gemakkelijk herkennen. Van het afdoen van inhoudelijke expertise als ‘ook maar een mening’ tot de ondermijning van het demonstratierecht. Laat Nederland niet slaapwandelend in hetzelfde extreemrechtse populisme als de VSterechtkomen. Aanhangers van Trump zullen zijn agenda, vanuit een Witte Huis dat recent na het vallen van het kabinet nog steun bood aan Geert Wilders, actief promoten in Nederland.
Wetenschap floreert bij openheid, vertrouwen en internationale samenwerking – precies de zaken die autoritaire leiders het eerst afknijpen. Als Nederland zich staande wil houden in deze wereld, moet het de wetenschap als kernstuk van de democratie koesteren.
Christopher Tunnell is universitair hoofddocent natuurkunde, astronomie en computerwetenschap aan Rice University in Texas en bekleedt de William Marsh Rice Trustee Chair.