Kabinetscrisis: De VVD (aanvallen, aanvallen, aanvallen) is ernstig beschadigd, of de partij nou in de coalitie blijft of niet

Bordesfoto kabinet-Jetten © Tweede Kamer – onder CC-BY-NC 4.0 licentie
Fotografie Valerie Kuypers, Serge Ligtenberg, Jeroen van der Meyde en Hollandse Hoogte.

Crisis in coalitie De VVD voelt zich vernederd nadat de Tweede Kamer na een deal van coalitiepartners CDA en D66 het Belastingplan steunde, tegen de zin van de VVD zelf. Het dreigement uit het kabinet te stappen hing al langer boven de markt.

Als de stijl van VVD-leider Dilan Yesilgöz in drie woorden moet worden samengevat is het: aanvallen, aanvallen, aanvallen. De frontale aanval kan werken in de politiek, mits je wint. De vraag is of dat Yesilgöz nog wel kán lukken.

Vrijdag, na een hele dag crisisberaad met de top van het kabinet, koos Yesilgöz opnieuw de aanval: „Dit minderheidskabinet is een mislukt experiment, en de coalitie kan niet op deze manier doorgaan.” Volgens Yesilgöz zou de „balans” in het kabinet moeten worden hersteld, bijvoorbeeld door een andere partij (lees: JA21) toe te voegen en inhoudelijk meer naar rechts af te buigen.

Daarmee ondermijnde Yesilgöz premier Rob Jetten (D66), die vlak vóór haar met een veel mildere boodschap was gekomen en had gezegd dat de gesprekken „nog niet af” zijn, dat er vertrouwen moet worden hersteld.

De VVD wil grote concessies van D66 en CDA, na een week waarin de VVD zich vernederd voelde door de eigen coalitiepartners in verband met de gang van zaken rond het Belastingplan. D66 en CDA sloten uiteindelijk een deal over links, zonder de VVD, om zo het Belastingplan aan een meerderheid te helpen. Vicepremier en minister van Asiel en Migratie Bart van den Brink (CDA) zei vrijdag koeltjes: „Dat je boos bent, betekent niet dat je ook gelijk hebt.”

De VVD heeft gegokt en verloren: maandenlang hield de partij vol dat een route over rechts met JA21, BBB en SGP mogelijk was, maar dat bleek niet te lukken omdat zij allerlei politiek gevoelige niet-financiële eisen stelden. Yesilgöz zei vorige week „overvallen” te zijn door deal van D66 en CDA met links, terwijl de VVD op de hoogte was gehouden dat er onderhandelingen liepen en de coalitie had afgesproken dat zulke deals toegestaan waren. De VVD had zelf geen werkbaar alternatief over rechts, terwijl fractievoorzitter Ruben Brekelmans daar ook tot het laatste moment over in gesprek was.

Deal met Denk

Brekelmans escaleerde donderdag door aan te kondigen tegen het gehele Belastingplan te stemmen als het amendement van Pro en Volt voor een hogere vermogensbelasting zou worden aangenomen, in de veronderstelling dat er geen meerderheid zou komen. Die tegenstem is een ongekende stap voor een bestuurderspartij als de VVD, en het was ook een verkeerde politieke inschatting: D66 en CDA vonden een meerderheid via Denk en Partij voor de Dieren. Voor die partijen was het een afrekening met de VVD.

Brekelmans zei: „Ik had niet verwacht dat CDA en D66 zo’n enorme afslag naar links zouden nemen.” Hij vond het „ontluisterend” dat zijn partners zonder hem een meerderheid hadden gevonden. NRC onthulde dat zijn eigen VVD óók had geprobeerd een deal te sluiten met Denk.

De VVD voelt zich bedonderd, en heeft zichzelf in een haast onwerkbare positie geplaatst. De partij móét nu veel toezeggingen krijgen van D66 en CDA, anders komt zij zwak over. Lukt dat niet, dan kan de VVD haast niet anders dan uit het kabinet stappen.

‘Vetocratie’

Dat dreigement, dat al vaker achter gesloten deuren werd geuit, hing al de hele kabinetsperiode boven de markt. Precies op die manier heeft de VVD al heel vaak de eigen wil weten door te drukken bij D66 en CDA, zoals de instandhouding van de hypotheekrenteaftrek en het uitsluiten van Pro. De coalitie was een ‘vetocratie’ geworden met de VVD aan de macht, aldus een coalitiebron tegen NRC. De VVD heeft juist het idee uitgekleed te worden, bijvoorbeeld toen de partij eisen van Pro en de vakbonden inwilligde om miljardenbezuinigingen op de sociale zekerheid te schrappen.

De goede opties voor de VVD zijn op. Doorregeren in het kabinet-Jetten zou de partij ongeloofwaardig maken en de vraag is hoe lang dat nog goed kan gaan nu de verhoudingen geknakt zijn. Uitstel van executie, dus. Maar het kabinet (nu) laten vallen zou zomaar kunnen betekenen dat de VVD daar de schuld van krijgt. De partij staat al slecht in de peilingen, en heeft zich kwetsbaar getoond.

Het was een lange week voor de VVD-top, die op maandag al slecht begon. Oud-staatssecretaris Frans Weekers stelde zich kandidaat voor het lijsttrekkerschap in de Eerste Kamer, terwijl het bestuur oud-minister Micky Adriaansens had voorgedragen. Prominenten als Johan Remkes, Halbe Zijlstra, Jan van Zanen en anderen schaarden zich achter Weekers. Zijn kandidatuur was de facto een aanval op Yesilgöz: Weekers is tegen het uitsluiten van Pro en wil dat de koers verandert.

Voor Yesilgöz zouden verkiezingen goed het einde van haar partijleiderschap kunnen betekenen – zij is impopulair onder de VVD-kiezers en heeft weinig steun meer in de partij. De andere kant is: het zou zomaar kunnen dat de VVD niet op tijd een nieuwe kandidaat klaar heeft staan, en dat Yesilgöz weigert te vertrekken na interne druk. Een snelle kabinetsval zou haar laatste kans kunnen zijn om haar positie te behouden.

Nu de VVD op de grond ligt door toedoen van D66, CDA en Pro, vinden VVD’ers, is het moment voor kritiek eventjes vervlogen. De partij wil eenheid uitstralen, tenminste zolang de kabinetscrisis voortduurt.

VVD’ers worden moedeloos van hun partij, ze zien geen uitwegen meer. Ze richten zich op de toekomst, daar gloort hoop. Vaak hebben ze het over Bontenbal, die heeft het CDA ook teruggebracht nadat de partij met vijf zetels op sterven na dood was in 2023. Voor de huidige partijtop is het verhaal van het CDA echter niet hoopgevend maar juist een waarschuwing. Want voordat Bontenbal zijn partij kon herstellen, moest de oude garde vertrekken naar NSC en BBB, of simpelweg opstappen.

Vierde dag crisisoverleg D66, VVD en CDA • Pro wil morgen debat over kabinetscrisis

  • D66, VVD en CDA praten vandaag weer verder over de toekomst van het kabinet en de coalitie
  • Na twee dagen op landgoed De Zwaluwenberg, zien ze elkaar op het Catshuis in Den Haag
  • De drie hebben radiostilte afgesproken, tot nu toe houden ze zich eraan

Pro wil morgen debat, ‘Hebben we nog een kabinet?’

Partijleider Klaver wil dat premier Jetten, de vicepremiers en minister Heinen van Financiën morgen in de Tweede Kamer komen uitleggen wat de situatie is. “Ze zitten al vier dagen bij elkaar en we horen helemaal niets. De grote vraag voor heel Nederland is: hebben we nog wel een kabinet?”

Hij noemt het “totaal onverantwoord” dat coalitiepartij VVD vorige week tegen het belastingplan van het kabinet heeft gestemd. “Yesilgöz heeft vrijdag gezegd dat het minderheidskabinet een mislukt experiment is. Daarmee legt ze een bom onder het kabinet.”

Het is volgens Klaver “hoog tijd dat ze verantwoording komen afleggen”. Hij wil van minister Heinen weten of het klopt dat hij bij oppositiepartijen in de Tweede Kamer heeft gelobbyd om tegen het belastingplan te stemmen.

Deze oproep wordt gedaan namens alle organisaties in de advertentie en Ieder(in), Bouwend Nederland, Vereniging Eigen Huis, Holland Solar, NedZero, Energy Storage NL, North Sea Port, Energie-Nederland, Nationale Jeugdraad, Netwerk Publieke van Dienstverleners, Cedris, Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang en Sociaal Werk Nederland.

fout: